Helga Law Journal

Ukioqatigiit
Ataaseq assigiiaat ilaat

Helga Law Journal - 01.01.2021, Qupperneq 40

Helga Law Journal - 01.01.2021, Qupperneq 40
Helga Law Journal Vol. 1, 2021 Pétur Dam Leifsson 4140 Greina má þó viss blæbrigði í röðum vildarréttarmanna 19. aldar á sviði þjóðaréttar eftir áherslum. Margir lögðu áherslu á þýðingu empirískrar greiningar á framkvæmd og afstöðu ríkja sem grunn að reglum, þ.e. á myndun þjóðréttarvenja. Aðrir lögðu áherslu á sameiginlegan vilja ríkja í formi samkomulags þeirra en þjóðréttarsamningar urðu æ fleiri og viðameiri á 19. öld. En nokkrir lögðu áherslu á að slíkar bindandi reglur yrðu til ef ríki undirgengjust þær og þá jafnvel einhliða. Út frá þessum ólíku áherslum risu mismunandi skólar um þýðingu ýmissa álitaefna, svo sem um muninn á þjóðréttarvenju og annars konar vana í samskiptum ríkja, um mun á réttarskapandi og réttarskipandi þjóðréttarsamningum og áherslur í sambandi við tvíeðli þjóðaréttar og landsréttar. Áherslan á ríkin og fullveldi þeirra og rétt þeirra til að viðhalda sér og á tvíeðli þjóðaréttar og landsréttar eru raunar þættir sem aðgreina sýn vildarréttar á þjóðarétt borið saman við eðlisrétt, auk þess sem samþykki ríkisins verður grundvöllur allra gildra réttarheimilda sem það telst bundið af. Afneitun á eðlisrétti eins og varð áberandi á síðari hluta 19. aldar var þó alls ekki það sem þeir Suárez, Grótíus og Vattel, er lögðu grunninn að þýðingu mannasetninga fyrir þjóðarétt, höfðu í huga. Hvað varðar aldarfarið þá er líka rétt að hafa það hugfast að á 19. öld sjást einnig fyrstu merki þess að þjóðaréttur sé að losna úr viðjum þess að teljast því sem næst alfarið evrópskur þar sem fræðimenn frá Suður- Ameríku voru þá byrjaðir að gera sig gildandi en enn var þess að bíða fram á 20. öld að ríki í öðrum heimsálfum gerðu sig almennt mjög gildandi á vettvangi þjóðaréttarins. En 19. öldin með öllum sínum framförum var einnig öldin þar sem nýlendustefna ríkja Vesturlanda náði hámarki og fræðimennmenn gerðu þá gjarnan enn blygðunarlaust greinarmun á svokölluðum siðuðum ríkjum og villiþjóðum.119 Ekki er hér ráðrúm til þess að fjalla um marga merka fræðimenn sem voru merkisberar vildarréttar í þjóðarétti á 19. öld. Verður hér látið við það eitt sitja að minnast á tvo fræðimenn sem áttu ríkan þátt í að móta nýtt réttarsvið á þeim tíma, þ.e. nútímarétt varðandi lög í stríði á sviði þjóðaréttarins. Þetta eru annars vegar þýski Bandaríkjamaðurinn Francis Lieber en hins vegar rússneski heimsborgarinn F.F. Martens. 8 Tveir frumkvöðlar þjóðaréttar um stríð og frið á 19. öld — Francis Lieber og F.F. Martens Á 19. öld voru sjónarmið vildarréttar orðin nær allsráðandi í fræðilegri umræðu um þjóðarétt og fyrri tíðar hugmyndir í anda eðlisréttar um réttlátt stríð áttu undir högg að sækja, en lausn deilumála og vopnuð átök til að leysa milliríkjadeilur voru eftir sem áður óleyst vandamál. Áður en sérstakt framtak Svisslendingsins Henry Dunant kom til skjalanna og leiddi til gerðar fyrstu Genfarsamningana um lög í stríði 1863 og tilurðar Alþjóða Rauða krossins 1864 hafði Bandaríkjamaður af þýskum ættum, Farncis Lieber (1798–1872), áður orðið frumkvöðull þess á síðari tímum að setja fram á skipulegan hátt reglur um lög í stríði (jus in bello). Nokkru 119 Anghie (n 4) bls. 35. síðar á 19. öldinni var það síðan framlag rússnesks diplómats og fræðimanns, sem ættaður var ofan af Eystrasalti, Fyodor Fyodorovich Martens (1845–1909), sem lagði enn frekari grunn að slíkum reglum á þessu sviði þjóðaréttar, sem og varðandi það hvernig sporna mætti við vopnuðum átökum ríkja með regluverki (jus ad bellum). F.F. Martens var að segja má leiðandi í því að skipulagðar voru og haldnar miklar friðarráðstefnur ríkja í Haag árin 1899 og 1907. Francis Lieber fæddist í Berlín og gekk ungur til liðs við prússneska herinn í Napóleonsstríðunum og barðist meðal annars í orrustunni við Waterloo þar sem hann hlaut alvarleg sár. Upp frá þessari reynslu fékk hann mikinn áhuga á sameiningu þýsku ríkjanna og því hvernig gera mætti vopnuð átök mannúðlegri. Lenti Lieber upp á kannt við stjórnvöld í Prússlandi vegna aktífisma og var ítrekað fangelsaður og 1826 flúði hann til Bretlands og fluttist svo þaðan til Boston í Bandaríkjunum árið 1827. Akademískur ferill Lieber nær loks flugi þar í landi árið 1835 þegar hann hlaut stöðu við Háskólann í Suður-Karólínu en árið 1860 verður hann svo prófessor í stjórnmálafræði við Columbia-háskólann í New York og átti síðan þátt í að setja lagadeild þess kunna skóla á laggirnar. Í þrælastríðinu 1861–1865 gegndi Lieber jafnframt ráðgjafarstörfum fyrir alríkisstjórnina í Washington sem sérfræðingur um álitaefni sem lutu að lögum í stríði.120 Á þeirri vegferð varð svo til þekktasta framlag hans til þjóðaréttar eða Viðmiðunarreglur Liebers um lög í stríði (Lieber Code) frá 1863, en þar var um að ræða samsafn af reglum um lög í stríði byggt á greiningu hans á því sem var þá talið gildandi venjuréttur eða voru nýmæli sem herir Bandaríkjanna (norðurríkjanna) töldu sig bundna af í átökunum við uppreisnarheri suðurríkjanna í borgarastríðinu.121 Framangreindar viðmiðunarreglur Liebers um lög í stríði þóttu hafa slíka þýðingu að Lincoln forseti Bandaríkjanna gaf þær út sem tilskipun nr. 100, 24. apríl 1863. Reglurnar fólu meðal annars í sér reglur um herlög, meðferð opinberra og einkaeigna óvinarins, liðhlaupa, stríðsfanga, gísla, uppreisnarmenn og vopnahlé. Voru þetta fyrstu reglur af því tagi sem her setti sér með svo skipulegum hætti og var gjarnan litið til upp frá því af öðrum ríkjum. Þar koma fram reglur sem enn hafa grundvallarþýðingu í gildandi þjóðarétti um lög í stríði, svo sem sú grundvallarregla að tækum aðferðum til þess að skaða óvininn í stríði séu þó viss takmörk sett og þá einkum út frá gildum hernaðarhagsmunum og mannúð. Þá setti Lieber fram viðmið um stríðsglæpi ef helstu lögum í stríði væri ekki fylgt og um það hvernig bæri þá að meðhöndla slík mál. Einnig reglur er bönnuðu pyndingar á stríðsföngum, til að afla upplýsinga og um skyldu til verndar menningarverðmæta í stríði, svo nokkuð sé nefnt.122 En viðlíka viðmið unnu sér síðan sess í fyrsta Genfarsáttmálanum sama ár og í Haagsamningunum 1899 og 1907. 120 Silja Vöneky, „Francis Lieber (1798–1872)“ í Bardo Fassbender og Anne Peters (ritstj.), The Oxford Handbook of The History of International Law (Oxford University Press) bls. 1137–1138. 121 Sama heimild bls. 1139. 122 Sama heimild bls. 1139–1140.
Qupperneq 1
Qupperneq 2
Qupperneq 3
Qupperneq 4
Qupperneq 5
Qupperneq 6
Qupperneq 7
Qupperneq 8
Qupperneq 9
Qupperneq 10
Qupperneq 11
Qupperneq 12
Qupperneq 13
Qupperneq 14
Qupperneq 15
Qupperneq 16
Qupperneq 17
Qupperneq 18
Qupperneq 19
Qupperneq 20
Qupperneq 21
Qupperneq 22
Qupperneq 23
Qupperneq 24
Qupperneq 25
Qupperneq 26
Qupperneq 27
Qupperneq 28
Qupperneq 29
Qupperneq 30
Qupperneq 31
Qupperneq 32
Qupperneq 33
Qupperneq 34
Qupperneq 35
Qupperneq 36
Qupperneq 37
Qupperneq 38
Qupperneq 39
Qupperneq 40
Qupperneq 41
Qupperneq 42
Qupperneq 43
Qupperneq 44
Qupperneq 45
Qupperneq 46
Qupperneq 47
Qupperneq 48
Qupperneq 49
Qupperneq 50
Qupperneq 51
Qupperneq 52
Qupperneq 53
Qupperneq 54
Qupperneq 55
Qupperneq 56
Qupperneq 57
Qupperneq 58
Qupperneq 59
Qupperneq 60
Qupperneq 61
Qupperneq 62
Qupperneq 63
Qupperneq 64
Qupperneq 65
Qupperneq 66
Qupperneq 67
Qupperneq 68
Qupperneq 69
Qupperneq 70
Qupperneq 71
Qupperneq 72
Qupperneq 73
Qupperneq 74
Qupperneq 75
Qupperneq 76
Qupperneq 77
Qupperneq 78
Qupperneq 79
Qupperneq 80
Qupperneq 81
Qupperneq 82
Qupperneq 83
Qupperneq 84
Qupperneq 85
Qupperneq 86
Qupperneq 87
Qupperneq 88
Qupperneq 89
Qupperneq 90
Qupperneq 91
Qupperneq 92
Qupperneq 93
Qupperneq 94
Qupperneq 95
Qupperneq 96
Qupperneq 97
Qupperneq 98
Qupperneq 99
Qupperneq 100
Qupperneq 101
Qupperneq 102
Qupperneq 103
Qupperneq 104
Qupperneq 105
Qupperneq 106
Qupperneq 107
Qupperneq 108
Qupperneq 109
Qupperneq 110
Qupperneq 111
Qupperneq 112
Qupperneq 113
Qupperneq 114
Qupperneq 115
Qupperneq 116
Qupperneq 117
Qupperneq 118
Qupperneq 119
Qupperneq 120
Qupperneq 121
Qupperneq 122
Qupperneq 123
Qupperneq 124
Qupperneq 125
Qupperneq 126
Qupperneq 127
Qupperneq 128
Qupperneq 129
Qupperneq 130
Qupperneq 131
Qupperneq 132
Qupperneq 133
Qupperneq 134
Qupperneq 135
Qupperneq 136
Qupperneq 137
Qupperneq 138
Qupperneq 139
Qupperneq 140
Qupperneq 141
Qupperneq 142
Qupperneq 143
Qupperneq 144
Qupperneq 145
Qupperneq 146
Qupperneq 147
Qupperneq 148
Qupperneq 149
Qupperneq 150
Qupperneq 151
Qupperneq 152
Qupperneq 153
Qupperneq 154
Qupperneq 155
Qupperneq 156
Qupperneq 157
Qupperneq 158
Qupperneq 159
Qupperneq 160
Qupperneq 161
Qupperneq 162
Qupperneq 163
Qupperneq 164
Qupperneq 165
Qupperneq 166
Qupperneq 167
Qupperneq 168
Qupperneq 169
Qupperneq 170
Qupperneq 171
Qupperneq 172
Qupperneq 173
Qupperneq 174
Qupperneq 175
Qupperneq 176
Qupperneq 177
Qupperneq 178
Qupperneq 179
Qupperneq 180
Qupperneq 181
Qupperneq 182
Qupperneq 183
Qupperneq 184
Qupperneq 185
Qupperneq 186
Qupperneq 187
Qupperneq 188
Qupperneq 189
Qupperneq 190
Qupperneq 191
Qupperneq 192
Qupperneq 193
Qupperneq 194
Qupperneq 195
Qupperneq 196
Qupperneq 197
Qupperneq 198
Qupperneq 199
Qupperneq 200
Qupperneq 201
Qupperneq 202
Qupperneq 203
Qupperneq 204
Qupperneq 205
Qupperneq 206
Qupperneq 207
Qupperneq 208
Qupperneq 209
Qupperneq 210
Qupperneq 211
Qupperneq 212
Qupperneq 213
Qupperneq 214
Qupperneq 215
Qupperneq 216
Qupperneq 217
Qupperneq 218
Qupperneq 219
Qupperneq 220
Qupperneq 221
Qupperneq 222
Qupperneq 223
Qupperneq 224

x

Helga Law Journal

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Helga Law Journal
https://timarit.is/publication/1677

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.