Helga Law Journal - 01.01.2021, Blaðsíða 39

Helga Law Journal - 01.01.2021, Blaðsíða 39
Helga Law Journal Vol. 1, 2021 Pétur Dam Leifsson 4140 Greina má þó viss blæbrigði í röðum vildarréttarmanna 19. aldar á sviði þjóðaréttar eftir áherslum. Margir lögðu áherslu á þýðingu empirískrar greiningar á framkvæmd og afstöðu ríkja sem grunn að reglum, þ.e. á myndun þjóðréttarvenja. Aðrir lögðu áherslu á sameiginlegan vilja ríkja í formi samkomulags þeirra en þjóðréttarsamningar urðu æ fleiri og viðameiri á 19. öld. En nokkrir lögðu áherslu á að slíkar bindandi reglur yrðu til ef ríki undirgengjust þær og þá jafnvel einhliða. Út frá þessum ólíku áherslum risu mismunandi skólar um þýðingu ýmissa álitaefna, svo sem um muninn á þjóðréttarvenju og annars konar vana í samskiptum ríkja, um mun á réttarskapandi og réttarskipandi þjóðréttarsamningum og áherslur í sambandi við tvíeðli þjóðaréttar og landsréttar. Áherslan á ríkin og fullveldi þeirra og rétt þeirra til að viðhalda sér og á tvíeðli þjóðaréttar og landsréttar eru raunar þættir sem aðgreina sýn vildarréttar á þjóðarétt borið saman við eðlisrétt, auk þess sem samþykki ríkisins verður grundvöllur allra gildra réttarheimilda sem það telst bundið af. Afneitun á eðlisrétti eins og varð áberandi á síðari hluta 19. aldar var þó alls ekki það sem þeir Suárez, Grótíus og Vattel, er lögðu grunninn að þýðingu mannasetninga fyrir þjóðarétt, höfðu í huga. Hvað varðar aldarfarið þá er líka rétt að hafa það hugfast að á 19. öld sjást einnig fyrstu merki þess að þjóðaréttur sé að losna úr viðjum þess að teljast því sem næst alfarið evrópskur þar sem fræðimenn frá Suður- Ameríku voru þá byrjaðir að gera sig gildandi en enn var þess að bíða fram á 20. öld að ríki í öðrum heimsálfum gerðu sig almennt mjög gildandi á vettvangi þjóðaréttarins. En 19. öldin með öllum sínum framförum var einnig öldin þar sem nýlendustefna ríkja Vesturlanda náði hámarki og fræðimennmenn gerðu þá gjarnan enn blygðunarlaust greinarmun á svokölluðum siðuðum ríkjum og villiþjóðum.119 Ekki er hér ráðrúm til þess að fjalla um marga merka fræðimenn sem voru merkisberar vildarréttar í þjóðarétti á 19. öld. Verður hér látið við það eitt sitja að minnast á tvo fræðimenn sem áttu ríkan þátt í að móta nýtt réttarsvið á þeim tíma, þ.e. nútímarétt varðandi lög í stríði á sviði þjóðaréttarins. Þetta eru annars vegar þýski Bandaríkjamaðurinn Francis Lieber en hins vegar rússneski heimsborgarinn F.F. Martens. 8 Tveir frumkvöðlar þjóðaréttar um stríð og frið á 19. öld — Francis Lieber og F.F. Martens Á 19. öld voru sjónarmið vildarréttar orðin nær allsráðandi í fræðilegri umræðu um þjóðarétt og fyrri tíðar hugmyndir í anda eðlisréttar um réttlátt stríð áttu undir högg að sækja, en lausn deilumála og vopnuð átök til að leysa milliríkjadeilur voru eftir sem áður óleyst vandamál. Áður en sérstakt framtak Svisslendingsins Henry Dunant kom til skjalanna og leiddi til gerðar fyrstu Genfarsamningana um lög í stríði 1863 og tilurðar Alþjóða Rauða krossins 1864 hafði Bandaríkjamaður af þýskum ættum, Farncis Lieber (1798–1872), áður orðið frumkvöðull þess á síðari tímum að setja fram á skipulegan hátt reglur um lög í stríði (jus in bello). Nokkru 119 Anghie (n 4) bls. 35. síðar á 19. öldinni var það síðan framlag rússnesks diplómats og fræðimanns, sem ættaður var ofan af Eystrasalti, Fyodor Fyodorovich Martens (1845–1909), sem lagði enn frekari grunn að slíkum reglum á þessu sviði þjóðaréttar, sem og varðandi það hvernig sporna mætti við vopnuðum átökum ríkja með regluverki (jus ad bellum). F.F. Martens var að segja má leiðandi í því að skipulagðar voru og haldnar miklar friðarráðstefnur ríkja í Haag árin 1899 og 1907. Francis Lieber fæddist í Berlín og gekk ungur til liðs við prússneska herinn í Napóleonsstríðunum og barðist meðal annars í orrustunni við Waterloo þar sem hann hlaut alvarleg sár. Upp frá þessari reynslu fékk hann mikinn áhuga á sameiningu þýsku ríkjanna og því hvernig gera mætti vopnuð átök mannúðlegri. Lenti Lieber upp á kannt við stjórnvöld í Prússlandi vegna aktífisma og var ítrekað fangelsaður og 1826 flúði hann til Bretlands og fluttist svo þaðan til Boston í Bandaríkjunum árið 1827. Akademískur ferill Lieber nær loks flugi þar í landi árið 1835 þegar hann hlaut stöðu við Háskólann í Suður-Karólínu en árið 1860 verður hann svo prófessor í stjórnmálafræði við Columbia-háskólann í New York og átti síðan þátt í að setja lagadeild þess kunna skóla á laggirnar. Í þrælastríðinu 1861–1865 gegndi Lieber jafnframt ráðgjafarstörfum fyrir alríkisstjórnina í Washington sem sérfræðingur um álitaefni sem lutu að lögum í stríði.120 Á þeirri vegferð varð svo til þekktasta framlag hans til þjóðaréttar eða Viðmiðunarreglur Liebers um lög í stríði (Lieber Code) frá 1863, en þar var um að ræða samsafn af reglum um lög í stríði byggt á greiningu hans á því sem var þá talið gildandi venjuréttur eða voru nýmæli sem herir Bandaríkjanna (norðurríkjanna) töldu sig bundna af í átökunum við uppreisnarheri suðurríkjanna í borgarastríðinu.121 Framangreindar viðmiðunarreglur Liebers um lög í stríði þóttu hafa slíka þýðingu að Lincoln forseti Bandaríkjanna gaf þær út sem tilskipun nr. 100, 24. apríl 1863. Reglurnar fólu meðal annars í sér reglur um herlög, meðferð opinberra og einkaeigna óvinarins, liðhlaupa, stríðsfanga, gísla, uppreisnarmenn og vopnahlé. Voru þetta fyrstu reglur af því tagi sem her setti sér með svo skipulegum hætti og var gjarnan litið til upp frá því af öðrum ríkjum. Þar koma fram reglur sem enn hafa grundvallarþýðingu í gildandi þjóðarétti um lög í stríði, svo sem sú grundvallarregla að tækum aðferðum til þess að skaða óvininn í stríði séu þó viss takmörk sett og þá einkum út frá gildum hernaðarhagsmunum og mannúð. Þá setti Lieber fram viðmið um stríðsglæpi ef helstu lögum í stríði væri ekki fylgt og um það hvernig bæri þá að meðhöndla slík mál. Einnig reglur er bönnuðu pyndingar á stríðsföngum, til að afla upplýsinga og um skyldu til verndar menningarverðmæta í stríði, svo nokkuð sé nefnt.122 En viðlíka viðmið unnu sér síðan sess í fyrsta Genfarsáttmálanum sama ár og í Haagsamningunum 1899 og 1907. 120 Silja Vöneky, „Francis Lieber (1798–1872)“ í Bardo Fassbender og Anne Peters (ritstj.), The Oxford Handbook of The History of International Law (Oxford University Press) bls. 1137–1138. 121 Sama heimild bls. 1139. 122 Sama heimild bls. 1139–1140.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164
Blaðsíða 165
Blaðsíða 166
Blaðsíða 167
Blaðsíða 168
Blaðsíða 169
Blaðsíða 170
Blaðsíða 171
Blaðsíða 172
Blaðsíða 173
Blaðsíða 174
Blaðsíða 175
Blaðsíða 176
Blaðsíða 177
Blaðsíða 178
Blaðsíða 179
Blaðsíða 180
Blaðsíða 181
Blaðsíða 182
Blaðsíða 183
Blaðsíða 184
Blaðsíða 185
Blaðsíða 186
Blaðsíða 187
Blaðsíða 188
Blaðsíða 189
Blaðsíða 190
Blaðsíða 191
Blaðsíða 192
Blaðsíða 193
Blaðsíða 194
Blaðsíða 195
Blaðsíða 196
Blaðsíða 197
Blaðsíða 198
Blaðsíða 199
Blaðsíða 200
Blaðsíða 201
Blaðsíða 202
Blaðsíða 203
Blaðsíða 204
Blaðsíða 205
Blaðsíða 206
Blaðsíða 207
Blaðsíða 208
Blaðsíða 209
Blaðsíða 210
Blaðsíða 211
Blaðsíða 212
Blaðsíða 213
Blaðsíða 214
Blaðsíða 215
Blaðsíða 216
Blaðsíða 217
Blaðsíða 218
Blaðsíða 219
Blaðsíða 220
Blaðsíða 221
Blaðsíða 222
Blaðsíða 223
Blaðsíða 224

x

Helga Law Journal

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helga Law Journal
https://timarit.is/publication/1677

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.