Uppeldi og menntun - 01.07.2014, Síða 31

Uppeldi og menntUn/icelandic JoUrnal of edUcation 23(2) 2014 31
gUðrún V. stefánsdóttir, Kristín Björnsdóttir og ástríðUr stefánsdóttir
viðmælendur okkar væru háðir leyfi forstöðufólks eða foreldra til að nota peningana
sína, jafnvel til að kaupa nauðsynjahluti. Algengt var að þátttakendur ættu og notuðu
greiðslukort en fram komu dæmi um að þeir þyrftu að fá leyfi til að nota kortið hjá
forstöðufólki. Sigurður, sem var á sextugsaldri og bjó á sambýli, var ekki sáttur við
þetta og sagði:
Forstöðukonan ræður yfir peningunum. Hún segir að ef ég á að ráða klári ég pen-
ingana og svo ekkert til. En ef ég fæ að ráða þá geri ég ekki svoleiðis, ég veit að þeir
þurfa að duga en mig langar að bjóða kærustunni út að borða og stundum má það
og stundum nei.
Hér má velta upp þeirri spurningu hvort ekki hafi verið óþarfi að vantreysta Sigurði
eða þá hvort fræðsla og samtal um peningamál hefði getað veitt honum aukið sjálf-
ræði í fjármálum. Þetta er enn eitt dæmi um að 12. gr. Samnings Sameinuðu þjóðanna
um réttindi fatlaðs fólks (2007) kunni að vera brotin. Ef gengið er út frá gerhæfi fatlaðs
fólks til jafns við aðra eiga lögin jafnt við um þann hóp. Samkvæmt því ber að virða
rétt Sigurðar til að ráðstafa eigin fé og aðstoða hann við það fremur en að taka af hon-
um völdin. Önnur leið var farin hjá Lovísu, en hún er gift kona á sjötugsaldri. Hún
hafði lengi búið á stofnun og sagði frá því hvernig hún hefði þurft að læra á peninga
þegar hún flutti út af stofnuninni því þeir sem þar bjuggu höfðu yfirleitt ekki pen-
ingaforráð. Hún hafði því litla reynslu af því hvernig fara ætti með peninga og kunni
það ekki í byrjun. En hún lærði það með tímanum og fór meðal annars á fjármálanám-
skeið. Lovísa lýsti þessu á eftirfarandi hátt:
Fyrst eyddi ég öllu fyrstu viku mánaðarins en núna er þetta öðruvísi. En örorkubæt-
urnar duga samt ekki og við erum alltaf blönk síðustu vikuna en þá eigum við mat í
frystinum af því að við kaupum mat til að eiga þegar við fáum útborgað.
Í þessu tilviki fundu hjónin skynsamlega leið sem reyndist þeim vel og höfðu full
yfirráð yfir fjármálum sínum. Þetta er gott dæmi um það hvernig fræðsla og aðgengi
að upplýsingum getur stuðlað að því að fólk með þroskahömlun rækti sjálfræði sitt.
Aðstoð og skipulag
Eitt af því sem virtist hafa áhrif á það hvernig þátttakendum rannsóknarinnar tókst að
stjórna lífi sínu var sú aðstoð sem þeir fengu. Þeir sem bjuggu á sambýlum eða íbúða-
kjörnum fengu yfirleitt aðstoð frá mörgum starfsmönnum og deildu þeim með öðrum
íbúum. Svo virðist sem það fyrirkomulag kunni að hafa ráðið talsverðu um það sjálf-
ræði sem þátttakendur höfðu náð að þróa með sér enda dagskipulagið oft gert út frá
heildinni en ekki einstaklingnum. Þegar vaktir voru undirmannaðar takmarkaði það
möguleika íbúa til að hafa áhrif á þann stuðning sem þeir fengu. Þó voru undantekn-
ingar frá þessu, og þar ber sérstaklega að nefna tvo af þeim þátttakendum sem höfðu
hvað mesta þörf fyrir stuðning, en þar voru fjölmennari vaktir og hver einstaklingur
hafði sína föstu starfsmenn. Gunnar, sem var rúmlega þrítugur, bjó í íbúðakjarna og
hafði starfsmann sem sérstaklega sinnti honum stóran hluta dagsins. Til að auðvelda
honum að skilja hvað um var að vera á hverjum tíma dagsins hafði verið sett upp