Tímarit Máls og menningar - 01.07.1946, Blaðsíða 8

118
TÍMARIT MÁLS OG MENNINGAR
En hvar voru þeir sem vörð áttu að halda — á þessum tímum? Hvar voru
hinir vitandi menningarfrömuðir, hinir fáu sem vegna hárrar menntunar og
skilnings eru kallaðir til að vernda sjálfan mælikvarða andlegra verðmæta?
Þeir voru á sínum stað, sem kennarar í skólum, sem vísindamenn eða sem
óháðir menntamenn, en þeir höfðu glatað trausti sínu og áhrifum. Ríki og
þjóðfélag höfðu gert þá að öreigum smátt og smátt. Og á sama tíma og for-
vígismenn menningarmála fengu rýrari þjóðfélagskjör, minnkaði sjálfsöryggi
þeirra og vitund um köllun sína, og hæfileikar þeirra til að stjórna þróun-
inni eða hafa áhrif á hana hjöðnuðu. Við þetta bættist að aukið kunnáttu-
magn gerði marga af vísindamönnum vorurn að sérfræðingum án alhliða yfir-
sýnar og menningarsamvizku.
I sérhverju landi er það afdrifarík stjórnmálastefna að setja þá fáu menn á
óæðri bekk sem skilja og skynja verðmæti menningarinnar. En í litlu landi
eins og Noregi hljóta afleiðingarnar að verða hreinn ófarnaður. Vér erum svo
fá. Hið litla þjóðfélag vort getur hæglega komizt úr jafnvægi. Vér getum ekki
treyst frjálsri baráttu menningaraflanna. Vér höfum ekki efni á að halda við
mörgum aflstöðvum andlegs lífs, sem geta veitt sterkum hópum og stefnum
mótspyrnu og jafnað þróunina á þann hátt. Andlegur flokkur verður að hafa
styrk nokkurs fjölmennis lil þess að umhverfið gleypi hann ekki og afmái. Og
sérhver menntamaður verður að liafa nokkurt f járhagslegt svigrúm, til þess að
athygli hans beinist ekki frá því, sem ætti að skipta hann máli.
Það er eflaust að menningarstarf vort fyrir stríð mótaðist af því, að stjórn-
endum þjóðarinnar var ekki ljós sú mikla hætta sem vofði yfir menningn vors
litla lands. Sjaldan bárum vér skyn á traust verðmæti, sjaldan hirtist oss örugg-
ur skilningur manngildis og haldgóðar lífshugsjónir.
En stríðið, sem svo margt hefur eyðilagt, hefur einnig skapað möguleika og
vonir. Á stund hættunnar göfgaðist mikill hluti þjóðarinnar andlega, stormur-
inn hefur sópað burt gjalli úr luigum margra manna og afhjúpað djúptækari
verðmæti. Nú er tími kominn til að spyrja um það hvort ríkið geti ekki gert
neitt til þess að tryggja menninguna og forsvarsmenn hennar. Margir munu ef
til vill bæta því við að menntamenn vorir hafi — þrátt fyrir hina lélegu þjóð-
félagslegu aðstöðu sína — sýnt þau afrek í baráttunni við nazismann, að eðli-
legt væri að ríkið tryggði aðstöðu þeirra sem bezt. .
Sú fjárhagslega nýsköpun lands vors sem nú er fyrir höndum, mun eflaust
leggja byrðar á oss og ríkið. En ef nýsköpun menningarmála verður af þeim
ástæðum látin bíða betri tíma, getur af því hlotizt óbætanlegt tjón. Milli menn-
ingarlífs þjóðar og verklegra afkasta hennar eru djúp víxláhrif, gagnkvæm
frjóvgun, sem hættulegt er að láta sér sjást yfir. Sú staða meðal menningar-
ríkja sem hin litla þjóð vor hefur enn á ný tryggt sér leggur oss þær skyldur á
herðar að rækja menningarmál vor af alúð og vitandi vits.
Síðan kom nefnd hinna norsku menntamanna fram með ýtarlegar uppástung-
ur og kröfur. Helztu atriði þeirra eru í stuttu máli sem hér segir: