Helga Law Journal - 01.01.2021, Side 11

Helga Law Journal - 01.01.2021, Side 11
Helga Law Journal Vol. 1, 2021 Pétur Dam Leifsson 1312 að.2 Ekki hefur áður verið fjallað um viðlíka efni á íslensku.3 Við þessa söguskoðun verður jafnframt að hafa í huga að á síðari tímum hafa komið fram gagnrýnni nálganir á söguna.4 Þessari gagnrýni verður leitast við að halda einnig til haga í greininni en ekki er þó meðvituð ætlun mín að rekja þessa sögu undir tilteknu kenningarsjónarhorni. Ber ég sem kennari ekki síst þá von í brjósti að lesendur kunni í gegnum slíkt greinarkorn að öðlast frekari innsýn í sögu þjóðaréttarins og sumir fái jafnvel áhuga á því að kafa dýpra í efnið en áður. En þar sem því sleppir að fólk muni í öllu falli hafa af lestrinum nokkra skemmtun. En um allt slíkt verður víst hver að dæma um fyrir sig og við höldum þá nú af stað til móts við söguna. 2 Hugmyndir um einhvers konar alþjóðalög fyrir tíma þjóðaréttar Ekki er unnt að staðhæfa hvenær fyrst sér stað í siðmenningu mannkyns vísi að því sem við getum á einhvern hátt samsamað því sem við nú þekkjum sem þjóðarétt. Þó er vitað að leiðtogar fornþjóða, til dæmis Súmerar sem uppi voru um 4000 fyrir Krist, leituðust við að gera samninga sín á milli um ýmis efni. Elsti heillegi samningur af þessu tagi er talinn hafa verið gerður á milli Forn-Egypta og Hittíta á 13. öld fyrir Kristsburð.5 Á dögum Forn-Grikkja á 4. öld fyrir Krist er svo lagður hornsteinn að vestrænni menningu og til verða kunnuglegar hugmyndir um réttlæti og sammannlegt siðferði. Þar fór fremstur í flokki Aristóteles (385–323 fyrir Krist) sem skilgreindi manninn sem samfélagsveru í eðli sínu.6 Af því leiddu síðan frekari hugmyndir um tiltekinn óbreytanlegan eðlisrétt varðandi helstu gildi í samskiptum manna sem voru síðan þróaðar frekar áfram af Stóumönnum á 3. öld fyrir Krist og bárust svo þaðan til hugsuða Rómverja á dögum Cicero sem var uppi á öldinni fyrir Kristsburð.7 2 Alltaf má deila um hvaða einstaklinga á að leggja áherslu á í slíkri sögu. Segja má að flestir helstu fræðimenn í sögu þjóðaréttar hafi þar valið sig nokkuð sjálfir en aðra ber á góma með hliðsjón af áherslum höfundar. Ljóst er að sögusviðið hér er einkum Evrópa og nágrenni þaðan sem þjóðaréttur á ótvírætt rætur sínar að rekja en merkileg saga átti sér þó einnig stað í Asíu, síðar Suður-Ameríku og loks Afríku, sem hér verður ekki gerð skil. 3 Sjá þó grein mína og Helga Áss Grétarssonar „Húgó Grótíus — lærifaðir þjóðaréttar — æviágrip og helstu hugmyndir”, í Björg Thorarensen o.fl. (ritstj.), Páll Sigurðsson sjötugur 16. ágúst 2014 (Codex 2014) bls. 295–307. 4 Þá til dæmis með áherslu á þróun þjóðaréttar sem afleiðingu af stigvaxandi uppgangi hugmynda af meiði frjálslyndis og einstaklingshyggju í hinum vestræna heimi eða þá sem afurð sem orðið hefur til í órofa tengslum við nýlendustefnu Evrópumanna á fyrri öldum. Sjá til dæmis Martti Koskenniemi, From Apology to Utopia (Cambridge University Press 2005) einkum bls. 71–155 og Antony Anghie, Imperialism, Sovereignty and the Making of International Law (Cambridge University Press 2004) einkum bls. 13–48. 5 Sjá ágætt yfirlit um þetta o.fl. í Stephen C. Neff, Justice Among Nations: A History of Internaional Law (Harvard University Press 2014) bls. 13–14 og 36. 6 Bryan Magee, Saga heimspekinnar (Mál og menning 1998) bls. 39. 7 Gunnar Skirbekk og Nils Gilje, Heimspekisaga (Háskólaútgáfan 2008) bls. 139. Segja má að í réttarskipan Rómarréttar hafi orðið til fyrsti vísir að þeim samleik hugmyndanna sem æ síðan hefur einkennt þróun þjóðaréttar. Annars vegar gerðu hinir praktísku Rómverjar í réttarkerfi sínu ráð fyrir hinum óbreytanlega eðlisrétti (ius naturale) sem leiddi af lögmálum náttúrunnar og hafði verið litið til sem hinna æðstu laga allt frá dögum Forn-Grikkja og Stóumanna.8 Hins vegar gerðu Rómverjar sér grein fyrir því að þær grundvallarreglur fjölluðu þó ekki um öll þau hagnýtu álitaefni sem máli skiptu í sífellt margbrotnara samfélagi og þess vegna varð einnig að viðurkenna aðrar reglur sem leiddu af sérstöku eðli mannsins í náttúrunni og stóðu skör lægra en eðlisréttur. Þessar „manngerðu“ reglur til fyllingar hinum óumbreytanlega eðlisrétti skiptust síðan upp í ýmsa flokka í regluverki Rómverja. En þær reglur sem töldust hafa almennt gildi að lágmarki, þar á meðal í lögskiptum Rómverja við annarra þjóða fólk, nefndust ius gentium.9 Rómverjar höfðu því engar hugmyndir um þjóðarétt í nútímaskilningi en í samskiptum við annarra þjóða menn gilti eðlisréttur og þar sem honum sleppti reglur af meiði ius gentium. Má segja að þessar tvær af helstu réttarheimildum í Rómarrétti, eðlisréttur og ius gentium, hafi síðar í breyttri mynd lagt grunninn að því sem urðu hugmyndir um eðlisrétt og vildarrétt í þjóðarétti. Það sem þó setti strik í reikninginn er að Rómarréttur féll í gleymskunnar dá á hinum myrku ármiðöldum í Evrópu en varð svo að segja enduruppgötvaður sem fyrirmynd frá og með 11. öld.10 Í Evrópu hámiðalda var það annars öðru fremur þrennt sem hafði mest vægi í samfélagi álfunnar, a.m.k. í því samhengi sem hér skiptir máli: Í fyrsta lagi var það Páfavaldið í Vatíkaninu í Róm. Í öðru lagi var það Hið heilaga rómverska ríki keisarans sem hafði sérstaka stöðu á meðal konunga í álfunni. Í þriðja lagi var það síðan hinn óbreytanlegi eðlisréttur sem allir töldust vera bundnir af, konungar og geistlegir menn sem og aðrir, en aftur á móti var enn ekkert réttarkerfi til sem fjallaði að öðru leyti um samskipti ríkja sem slíkra.11 Fylgdi því mikið vald á þessum tímum að kunna góð skil á eðlisrétti og sú þekking lá einkum fyrir hjá reglum kirkjunnar á 13. öld með Dóminíkanann Tómas frá Akvínó (1225–1274) fremstan í flokki. Sem trúmaður, en jafnframt lærður í fræðum Aristótelesar um manninn, byggði Tómas á því að það grundvallarlögmál eðlisréttar að göfga dyggðir en forðast hið illa væri mönnum eðlislægt. En til að draga réttar ályktanir í því samhengi þyrfti þó að virkja mannlega skynsemi til að greina lögmálin sem hvorki lytu guðlegum vilja né væru skráð í hjörtu manna. 8 Hugmyndin um tvískiptingu laganna á milli eðlisréttar og mannasetninga sem stæðu skör lægra var þó einnig til svo snemma sem hjá Forn-Grikkjum og Stóumönnum, sbr. Neff (n 5) bls. 42. 9 Slíkar reglur sem giltu aðeins í innbyrðis lögskiptum Rómverja nefndust ius civile, en ius gentium reglur höfðu almennara gildi og þar á meðal í lögskiptum við útlendinga, sbr. Paul du Plessis, Roman Law (Oxford University Press 2010) bls. 88. 10 O.F. Robinson, T.D. Fergus og W.M. Gordon, European Legal History: Sources and Institutions (Butterworths 2000) bls. 23–25. 11 Neff (n 5) bls. 52. Erfitt er að útskýra stöðu keisarans og páfaveldisins á þessum tíma en líking felst e.t.v. í því að keisarinn hafi þá sumpartinn verið líkt og Evrópusambandið og páfaveldið sem Sameinuðu þjóðirnar í nútíma.
Side 1
Side 2
Side 3
Side 4
Side 5
Side 6
Side 7
Side 8
Side 9
Side 10
Side 11
Side 12
Side 13
Side 14
Side 15
Side 16
Side 17
Side 18
Side 19
Side 20
Side 21
Side 22
Side 23
Side 24
Side 25
Side 26
Side 27
Side 28
Side 29
Side 30
Side 31
Side 32
Side 33
Side 34
Side 35
Side 36
Side 37
Side 38
Side 39
Side 40
Side 41
Side 42
Side 43
Side 44
Side 45
Side 46
Side 47
Side 48
Side 49
Side 50
Side 51
Side 52
Side 53
Side 54
Side 55
Side 56
Side 57
Side 58
Side 59
Side 60
Side 61
Side 62
Side 63
Side 64
Side 65
Side 66
Side 67
Side 68
Side 69
Side 70
Side 71
Side 72
Side 73
Side 74
Side 75
Side 76
Side 77
Side 78
Side 79
Side 80
Side 81
Side 82
Side 83
Side 84
Side 85
Side 86
Side 87
Side 88
Side 89
Side 90
Side 91
Side 92
Side 93
Side 94
Side 95
Side 96
Side 97
Side 98
Side 99
Side 100
Side 101
Side 102
Side 103
Side 104
Side 105
Side 106
Side 107
Side 108
Side 109
Side 110
Side 111
Side 112
Side 113
Side 114
Side 115
Side 116
Side 117
Side 118
Side 119
Side 120
Side 121
Side 122
Side 123
Side 124
Side 125
Side 126
Side 127
Side 128
Side 129
Side 130
Side 131
Side 132
Side 133
Side 134
Side 135
Side 136
Side 137
Side 138
Side 139
Side 140
Side 141
Side 142
Side 143
Side 144
Side 145
Side 146
Side 147
Side 148
Side 149
Side 150
Side 151
Side 152
Side 153
Side 154
Side 155
Side 156
Side 157
Side 158
Side 159
Side 160
Side 161
Side 162
Side 163
Side 164
Side 165
Side 166
Side 167
Side 168
Side 169
Side 170
Side 171
Side 172
Side 173
Side 174
Side 175
Side 176
Side 177
Side 178
Side 179
Side 180
Side 181
Side 182
Side 183
Side 184
Side 185
Side 186
Side 187
Side 188
Side 189
Side 190
Side 191
Side 192
Side 193
Side 194
Side 195
Side 196
Side 197
Side 198
Side 199
Side 200
Side 201
Side 202
Side 203
Side 204
Side 205
Side 206
Side 207
Side 208
Side 209
Side 210
Side 211
Side 212
Side 213
Side 214
Side 215
Side 216
Side 217
Side 218
Side 219
Side 220
Side 221
Side 222
Side 223
Side 224

x

Helga Law Journal

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Helga Law Journal
https://timarit.is/publication/1677

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.