Helga Law Journal - 01.01.2021, Síða 34

Helga Law Journal - 01.01.2021, Síða 34
Helga Law Journal Vol. 1, 2021 Pétur Dam Leifsson 3534 Basel en fór þaðan yfir í Genfarakademíuna þar sem hann lærði hjá Burlamaqui sem þá var þekktur fræðimaður um lög þjóðanna og þar kynntist hann verkum Wolff og þá varð ekki aftur snúið. Vattel stefndi á þessum tíma á frama sem diplómat í þjónustu Prússlands og síðar Saxlands en lítið gekk upp í þeim fyrirætlunum hans og sneri hann þá heim til Neuchatel þar sem hann sat næsta áratuginn eða svo við skriftir um þjóðarétt. Höfuðrit Vattel um þjóðarétt, The Law of Nations — or the Principles of Natural Law Applied to the Conduct and to the Affairs of Nations and of Sovereigns — kom fyrst út á frönsku árið 1757 og sló þegar í gegn en engin bók um þjóðarétt önnur en De juri beli ac pacis hafði viðlíka áhrif. Útgáfan vakti slíka athygli valdhafa í Evrópu og víðar að Friðrik Ágústus II. af Saxlandi kvaddi Vattel þegar á sinn fund til Dresden og bauð honum stöðu diplómats sem hann þáði enda hafði hann lengi framan af ævi þráð slíkt tækifæri. Velgengni bókarinnar héldu engin bönd og frá meginlandinu breiddist hún út í þýddum útgáfum til Englands og síðan til Bandaríkjanna og frá 18. og fram á 19. öld varð Þjóðaréttur Vattel leiðandi rit.102 En hvað var það sem olli slíkum straumhvörfum með útgáfu ritsins? Einfalda svarið er að þarna kom í fyrsta skipti fyrir sjónir manna fræðirit sem gaf heildstæða mynd af þjóðarétti sem sérstöku réttarkerfi formlega fullvalda og jafnstæðra ríkja sem fól í sér greiningu á reglum um samskipti þeirra í stríði jafnt sem á friðartímum. En fram til þess hafði þjóðaréttur fremur verið skilgreindur sem safn altækra reglna óháð ríkjum sem þjóðréttaraðilum, meira í anda ius gentium í Rómarrétti, reglna sem áttu allt eins við um einstaklinga. Má því segja að einstaklingar og önnur samskipti aðila á milli landa en á milli ríkjanna sem slíkra hafi fyrst verið tekið alfarið út úr menginu sem grundvöllur þjóðaréttar hjá Vattel. Vattel sótti einnig mjög í smiðju Wolff um ýmis efni, til dæmis varðandi áhersluna á formlegt jafnræði fullvalda ríkja að þjóðarétti, en við bættist nú sú nýstárlega hugsun í anda síðari tíma vildarréttar að einungis ríkin væru þess umkomin að afmarka réttindi og skyldur að þjóðarétti. Var nálgun Vattel þó alls ekki sú að eðlisréttur væri þýðingarlaus við greiningu á þjóðarétti þótt áherslan væri á sammæli ríkja enda taldi hann sig feta í fótspor Grótíusar og Wolff í þeim efnum. Það sem þó kannski skiptir ekki síður máli er að Vattel setur fyrstur fram efnisreglur þjóðaréttarins á þann skipulega hátt sem við þekkjum í dag í ritum um almennan þjóðarétt, þar sem lið fyrir lið eru skilgreindar og útskýrðar gildandi reglur réttarins um ríkið sem þjóðréttaraðila, þjóðréttarsamninga, lögsögu ríkja, úrlendisrétt, lög í stríði og ábyrgð ríkja, o.s.frv.103 Annað sem einnig aðgreinir Vattel frá fyrirrennurum hans og tengir framlag hans við síðari tíma þróun í átt til vildarréttar er nýstárleg áhersla á mikilvægi málsmeðferðarreglna í samskiptum ríkja.104 Þá hafði það þýðingu að Vattel skrifaði á frönsku en ekki á latínu og textinn var aðgengilegur. Fulltrúar ríkja höfðu einnig eðlilega áhuga á hugmyndum Vattel þar sem nálgun hans fól einnig í sér frelsi fullvalda ríkja til 102 Emmanuelle Jounnet, „Emer de Vattel (1714–1767)“ í Bardo Fassbender og Anne Peters (ritstj.), The Oxford Handbook of The History of International Law (Oxford University Press 2012) bls. 1118. 103 Sama heimild bls. 1119–1120. 104 Koskenniemi (n 4) bls. 120. þess að ráða til lykta sínum innri málum án afskipta annars konar þjóðaréttar.105 Nálgun sem náði svo að segja vissum hápunkti undir lok 19. aldar, en hefur aftur látið nokkuð undan síga eftir síðari heimsstyrjöld og allt til dagsins í dag með uppgangi hugmynda um einstaklingsbundin og ófrávíkjanleg réttindi einstaklinga að þjóðarétti. Sem fyrr segir leit Vattel mjög til Wolff og verka hans sem leiðarljóss en nálgaðist viðfangsefnið þó meira í anda aðleiðslu út frá framkvæmd ríkja fremur en sem rökfræðilega afleiðslu í anda Wolff, en Vattel var sérlega umhugað um að verk hans hefðu hagnýtt gildi. Í anda Grótíusar og Wolff vísaði Vattel þó til þess að helgustu reglur þjóðaréttarins mætti leiða af eðlisrétti og hélt sig við fjórgreiningu Wolff á reglum þjóðaréttar sem leiddu þá ýmist af eðlisrétti, samkomulagi ríkja, beinu eða óbeinu, og loks væru það almennar reglur í anda ius gentium sem ríki almennt töldust hafa gengist við og yrðu þá að hlíta. Vattel útfærði einnig frekar hugmyndir Pufendorf og Wolff um formlegt jafnræði fullvalda ríkja að þjóðarétti. En þótt Vattel gæfi þannig eðlisrétti að hætti fyrirrennara sinna slíkt formlegt vægi og sess þá útfærði hann sýn sína á regluverk þjóðaréttar þannig að þótt eðlisréttur fæli í sér skuldbindingar sem mæddu á samvisku valdhafanna þá væru það þó þeir flokkar reglna sem væru mannasetningar sem einkum hefðu praktíska þýðingu í samskiptum ríkja.106 Er ljóst að Vattel hafði með þeirri nálgun varðað veginn í átt til áherslna í anda vildarréttar í þjóðarétti á 19. öld. Framangreint tímabil í sögu þjóðaréttar á 18. öld var í raun sérlega frjótt og áhugavert og vissulega hefði hér mátt kynna til sögunnar mun fleiri fræðimenn sem settu þá svip sinn á þróun þjóðaréttar í ýmsum efnum en þetta var gullöld fjölfræðinga sem skrifuðu margra binda doðranta, þar á meðal um þjóðarétt. Hér verður það þó látið kyrrt liggja að staldra mikið lengur við það, en þess í stað verður nú aðeins vikið að áhrifaríkum hugmyndum nokkurra helstu heimspekinga í Evrópu frá 18. og fram á 19. öld, sem varða alþjóðasamskipti og þjóðarétt, þ.e. þeirra Rousseau, Kant og Hegel, en þeir áttu hver með sínum hætti eftir að marka viss spor fram í tímann þegar kemur kenningum um þjóðarétt. Þetta voru átakatímar í Evrópu sem náðu hámarki með frönsku byltingunni undir lok 18. aldar og síðan í Napóleonstríðunum á öndverðri 19. öld sem lyktaði með Vínarfriði árið 1815. Frá upplýsingunni tók við háskeið iðnbyltingar á Vesturlöndum, öld íhaldssemi, en víða í bland við uppgang þjóðernisrómantíkur, en frá sjónarhóli þjóðaréttar helst þróun í átt til þeirrar sýnar að þjóðaréttur væri hreinn vildarréttur. 105 Jounnet (n 102) bls. 1121. 106 Neff (n 5) bls. 194–198.
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140
Síða 141
Síða 142
Síða 143
Síða 144
Síða 145
Síða 146
Síða 147
Síða 148
Síða 149
Síða 150
Síða 151
Síða 152
Síða 153
Síða 154
Síða 155
Síða 156
Síða 157
Síða 158
Síða 159
Síða 160
Síða 161
Síða 162
Síða 163
Síða 164
Síða 165
Síða 166
Síða 167
Síða 168
Síða 169
Síða 170
Síða 171
Síða 172
Síða 173
Síða 174
Síða 175
Síða 176
Síða 177
Síða 178
Síða 179
Síða 180
Síða 181
Síða 182
Síða 183
Síða 184
Síða 185
Síða 186
Síða 187
Síða 188
Síða 189
Síða 190
Síða 191
Síða 192
Síða 193
Síða 194
Síða 195
Síða 196
Síða 197
Síða 198
Síða 199
Síða 200
Síða 201
Síða 202
Síða 203
Síða 204
Síða 205
Síða 206
Síða 207
Síða 208
Síða 209
Síða 210
Síða 211
Síða 212
Síða 213
Síða 214
Síða 215
Síða 216
Síða 217
Síða 218
Síða 219
Síða 220
Síða 221
Síða 222
Síða 223
Síða 224

x

Helga Law Journal

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Helga Law Journal
https://timarit.is/publication/1677

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.