Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1968, Blaðsíða 51

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1968, Blaðsíða 51
NATTURUFRÆÐINGURINN 163 Skaratungum sem vatnsborðsmerki og er meira að segja hundrað sinnum of lág til þess að skýra vatnsmagnið í Markarfljótshlaupinu. Jakahrönnin í Skaratungum hlýtur að hafa kastazt fremur en skolazt upp í hlíðina. En hin skörpu mörk hrannarinnar upp á við gefa í skyn, að hún hafi borizt í einhvers konar samfelldri fyllu með nokkurn veginn ákveðnu yfirborði. Fæ ég ekki betur séð en hér hafi verið um eins konar gusthlaup að ræða. Nafnið gusthlaup verður hér haft í víðri merkingu og látið ná til hvers konar fyllu, sem vegna þyngdar sinnar brunar fram undan halla, en er þó — að rúmmáli til — að mestu leyti loft. Þyngd hlaup- fyllunnar veldur smámulið fast efni eða vatnsúði, sem hefur kastazt út í ioftið eða komið upp með því og þjappar því saman í falli sínu aftur til jarðar. Gusthlaup geta borið fram mikið magn af föstu efni, sem hggur eftir í farvegi þeirra og er að molastærð allt frá leðju eða ryki upp i stórbjörg, en þau geta einnig graíið rennur í undirlagið. ~ Nokkur sundurleit dæmi skulu nefnd lauslega: Hrikalegust og ægilegust tegund gusthlaupa eru svonefnd eldský (á frönsku nuées ardentes), sem stöku sinnum verða til í eldgosum. Eldský er gosmökkur, svo þrunginn gosmöl og samanþjappaður, að þrátt í'yrir glóandi hita er hann eðlisþyngri en andrúmsloftið, og — í stað þess að hefja sig upp frá eidfjallinu — æðir hann að hætti flóðs eða skriðu ofan hlíðina. Frægasta dæmið er eldský úr Mont Pelé, sem eyddi borgina Saint-Pierre á eynni Martinique árið 1902. Náskyld eldskýjum eru gusthlaup, sem fara með jörðu út frá stór- um sprengingum og nefnd hafa verið base surges á ensku. Þau hafa verið athuguð nánast í kjarnorkusprengingum síðustu áratuga, bæði í sjó og neðanjarðar, en auk þess í eldgosum. Má þar einkum til nefna rannsóknir bandaríska jarðeldafræðingsins J. G. Moore (1967) á eldgosi í Taal á Filippseyjum árið 1965. Þar mældist hraði gust- hlaupa allt að 50 m/sek, og þau flógu börk af trjám í allt að 6 km f jarlægð frá upptökunum í gígnum. — Miklu smærri en þó einhlít gusthlaup af þessu tagi voru athuguð og Ijósmynduð í Surtseyjar- gosinu af Sigurði Þórarinssyni og fleirum. í Heklugosinu 1947 fann ég verksumerki — m. a. „afrif" og leðju- skán — eftir gusthlaup í norðurhlíð Heklu í gosbyrjun. Þessum merkjum hef ég lýst áður og skýrt uppruna þeirra. Ég var þá nokkuð deigur að setja fram skýringu mína, en eftir þær rannsóknir, sem síðan hafa verið gerðar og birtar um gusthlaup, virðist mér hún ein-
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.