Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.09.2012, Síða 10

Tímarit Máls og menningar - 01.09.2012, Síða 10
G u ð m u n d u r Pá l l Ó l a f s s o n 10 TMM 2012 · 2 Heimssýn Platóns er óhollt veganesti fyrir alla þá sem taka hlutverk sitt í heiminum alvarlega og vilja vel en hún hentar iðnvæðingu og framkvæmda­ fíkn mannsins einkar vel. Þess vegna er löngu tímabært að kristin kirkja endurskoði frá grunni arfleifð Platóns – sem uppi var löngu fyrir kristni. Í árdaga vísindalegra vinnubragða hófst sundurgreining heilda, að smætta, sem þýðir að kljúfa samhengi til þess að reyna að koma stærðfræði og mælingum að viðfangsefninu. Sjálfur Galileo Galilei (1564–1642) taldi að alla þekkingu væri að finna í magni upplýsinga og til þess að afla þeirra varð að smætta náttúrulega eiginleika til að koma böndum stærðfræðinnar á þá. Þannig gerðist það smátt og smátt að stærðfræði varð táknmál mannsins við náttúruna bæði til þess að skilja hana og stjórna henni. Svo er enn. Ekki þarf að hafa mörg orð um það hversu stórkostlegt hjálpargagn þessi þankagangur hefur verið manninum í viðleitni sinni við að skilja heiminn en sá böggull fylgir þó skammrifi að heimssýn manna verður vélræn. Móðir Jörð er álitin maskína. Margir áhrifamestu jöfrar vísindabyltingingarinnar, svo sem Francis Bacon (1561–1626), John Locke (1632–1704) og fleiri létu sig dreyma um að svipta hulu leyndar af náttúrunni til þess að geta stjórnað henni eftir geðþótta og þörfum mannsins. Hugsuðir þessara tíma töldu víst að með því að smætta alla hluti, mæla þá út og meta með aðferðum stærðfræðinnar yrði náttúran ekki aðeins háð stærðfræði og mælanlegri úttekt heldur yrði eðli hennar vélrænt. Til marks um slíka sýn var framlag heimspekingsins René Descartes (1596–1650), sem áleit efnisheiminn eina risastóra vél, Jörðina þar með talda, svo og lífheim. Fræg er kennsla hans sem byggðist meðal annars á því að lima í sundur líkama dýra til þess að reyna að skilja hvernig hvert líf­ færi virkaði. Þannig aflimuðu nemar hans sprelllifandi dýr og óðu inn í iður þeirra til að skilja gangverk maskínunnar. Descartes sagði nemendum sínum að hundsa vein og krampakenndan sársauka dýranna þar sem hljóðin væru aðeins ískur í vél þeirra. En sem hugsuður hafði Descartes gífurleg áhrif og renndi styrkum stoðum undir vélræna vísindahyggju og vinnubrögð þess tíma og setti manninn og hugsun hans í öndvegi tilverunnar. Þessi sýn hefur breyst verulega með tilkomu vistfræði og jarðkerfafræði þar sem leitast er við að meta fyrirbæri sem virkar heildir og skilja samhengi. Ennþá situr þessi vélræni hugsunarháttur samt eftir í afmörkuðum kimum verkfræði á meðan hann á sannarlega heima í veröld tækninnar, svo sem í tölvufræðum. Vísindi eru vinnubrögð eftir settum reglum. Þau eru aðferðafræði sem hefur mótast í tímans rás. Þau eru ekki leit að algildum sannleika heldur hluti af eðlilegu, vitsmunalegu ferli, þekkingarleitinni. Vísindi snúast um þekkingu og skráningu en þau eru afmörkuð vegna þess að jafn mikilvægum þáttum skynseminnar, eins og siðferði og tilfinningum, er haldið utan við skráninguna. Þannig eru vísindi lykill að þekkingu og afar mikilvægur þáttur í heildarmynd – en alls ekki heildarmyndin.
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140
Síða 141
Síða 142
Síða 143
Síða 144

x

Tímarit Máls og menningar

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.