Helga Law Journal - 01.01.2021, Blaðsíða 10

Helga Law Journal - 01.01.2021, Blaðsíða 10
Helga Law Journal Vol. 1, 2021 Pétur Dam Leifsson 1110 Lykilhugtök: Réttarsaga; þjóðaréttur; hugmyndasaga. Útdráttur: Í þessari grein leitast höfundur við að útskýra meginefni í sögulegri þróun þjóðaréttarins frá sjónarhorni þess hvernig réttarsviðið virðist hafa þróast sem samleikur eðlisréttar og mannasetninga, sbr. hugtak rómarréttar um ius gentium, sem síðan tók á sig ýmsar myndir allt frá miðöldum og fram til þess að eiginlegur þjóðaréttur kemur til sögunnar á 17. öld og síðan í gegnum frekari þróun þjóðaréttar fram á 20. öld. Eins og stutt grein af þessu tagi býður helst upp á þá er hér farin sú leið að stikla á stóru, meðal annars í gegnum ágrip af persónusögu ýmissa helstu fræðimanna þjóðaréttarins á þessari vegferð í gegnum söguna. Á meðal helstu fræðimanna þjóðaréttar liðins tíma sem hér er vikið að eru þeir Grótíus, Vitoria, Suárez, Gentili, Pufendorf, Wolff og Vattel, en einnig að síðari tíma mönnum á borð við Oppenheim, Kelsen og Lauterpacht. Þá er hér jafnframt reynt að gera nokkra grein fyrir áhrifum kunnra heimspekinga á borð við Hobbes, Rousseau, Kant og Hegel á þróun hugmynda um þjóðarétt. Helsta niðurstaða höfundar er einkum sú að þjóðaréttur, eða fyrrum ius gentium, virðist jafnan hafa leitað þess jafnvægis á milli eðlisréttar og mannasetninga sem aldarfar sérhvers tíma hefur gert ákall um. Keywords: Legal history; international law; ideology. Abstract: In this article the author is attempting to explain major issues in the historical development of public international law from the perspective of how that field of law seems to have developed as interplay of natural law and man made law, as is exhibited in the roman law concept of ius gentium, that later on underwent certain development from the middle ages and until emergence of public international law in the 17th century and later on through further development towards the 20th century. As a brief article of this kind can only sustain so much the path taken here is to provide an overview by intertwining the major development with the personal biography of some of the foremost scholars of public international law in the past. Among those scolars being addressed in this context are Grotius, de Vitoria, Suárez, Gentili, Pufendorf, Wolff, de Vattel, but also more contemporary scholars such as Oppenheim, Kelsen and Lauterpacht. Also, some contributions of certain major philosophers to public international law are addressed such as by Hobbes, Rousseau, Kant and Hegel. The main conclusion of this author is that public international law, or in the past ius gentium, seems to seek some sort of a balance between ideas of natural law and man made law, adapting to the quest in each era in time. 1 Inngangur Öll fyrirbæri eiga sér forsögu og það gildir einnig um það sérsvið lögfræðinnar sem við köllum þjóðarétt. Nú til dags lítum við gjarnan þannig á að til þjóðaréttar teljist þær réttarreglur sem viðurkennt er að gildi með bindandi hætti í lögskiptum ríkja eða annarra þjóðaréttaraðila á milliríkjagrundvelli.1 Þessi sýn á þjóðarétt er þó í megindráttum afar ný af nálinni og endurspeglar einkum hugmyndir manna um réttarsviðið sem eiga rætur sínar að rekja til 19. og 20. aldar. Samkvæmt þeirri nálgun myndum við líka almennt staðhæfa að hornsteinar þjóðaréttarins séu enn sem komið er hin formlega jafnsettu fullvalda ríki og að þjóðaréttur sé þá þær gildandi reglur fyrir samskipti ríkjanna sem þau teljast hafa komið sér saman um eða fallist á, þá einkum með þjóðréttarsamningum eða með tilurð þjóðaréttarvenja. Sé aftur á móti farið lengra aftur í aldir hefði framangreind nálgun í anda vildarréttar (pósitífisma) á einhvers konar þjóðarétt þótt afar framandi og sá raunar ekki stað fyrr en á 18. öld. Þannig höfðu til dæmis miðaldamenn í Evrópu almennt ekki mótað með sér hugmyndir um fullvalda þjóðríki í þessum skilningi og hin merkustu lög sem þóttu gilda um samskipti manna og þá einnig á milli ólíkra þjóða í álfunni voru af meiði eðlisréttar (náttúruréttar) sem þótti leiða af óyggjandi röklögmálum náttúrunnar og eðli manna. Til að skilja betur þjóðarétt og þróun hans til þess að verða það sérstaka réttarkerfi sem hann er í dag er því gagnlegt að velta fyrir sér spurningum um það hvaðan þjóðaréttur kom og hvernig það gerðist í stórum dráttum. Sú saga er bæði löng og margslungin og í grein af þessu tagi verður því aðeins stiklað á stóru varðandi það sem greinarhöfundur telur standa upp úr í því sambandi. Hér verður því eðli máls samkvæmt ekki gerð tilraun til þess að gera sögu þjóðaréttarins sem slíks viðhlítandi skil, þ.e. hvað varðar þróun ólíkra efnisreglna eða stofnana á mismunandi sviðum réttarins, heldur verður hér aðeins leitast við að útskýra nokkra helstu leiðarsteina í hugmyndafræðilegri þróunarsögu þjóðaréttar. Þar virðist að mati þess sem þetta ritar standa upp úr hvernig einhvers konar reglur sem leiddu til þjóðaréttar, eða ius gentium, virðast hafa þróast í átt til þess að verða sérstakt réttarkerfi samhliða viðteknum eðlisrétti, vex síðan ásmegin með eflingu eiginlegra þjóðríkja í nútímaskilningi frá og með 17. öld og verður síðan stig af stigi æ frekar að mestu bundið við vildarrétt frá og með 18. og þó einkum 19. öld, en tekur síðan aftur nokkuð mið af skipbroti svo afdráttarlausra áherslna á vildarrétt í þjóðarétti frá og með 20. öld. Segja má að fræðilegt framlag greinarinnar hljóti öðru fremur að felast í því að reynt er að varpa nokkru ljósi á þennan samleik ius gentium og eðlisréttar í sögulegu samhengi og hvernig sú hugmyndasaga fléttast einnig saman við persónusögu þeirra merku einstaklinga sem sjónum verður hér sérstaklega beint 1 Björg Thorarensen og Pétur Dam Leifsson, Þjóðaréttur (Bókaútgáfan Codex 2011) bls. 17.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164
Blaðsíða 165
Blaðsíða 166
Blaðsíða 167
Blaðsíða 168
Blaðsíða 169
Blaðsíða 170
Blaðsíða 171
Blaðsíða 172
Blaðsíða 173
Blaðsíða 174
Blaðsíða 175
Blaðsíða 176
Blaðsíða 177
Blaðsíða 178
Blaðsíða 179
Blaðsíða 180
Blaðsíða 181
Blaðsíða 182
Blaðsíða 183
Blaðsíða 184
Blaðsíða 185
Blaðsíða 186
Blaðsíða 187
Blaðsíða 188
Blaðsíða 189
Blaðsíða 190
Blaðsíða 191
Blaðsíða 192
Blaðsíða 193
Blaðsíða 194
Blaðsíða 195
Blaðsíða 196
Blaðsíða 197
Blaðsíða 198
Blaðsíða 199
Blaðsíða 200
Blaðsíða 201
Blaðsíða 202
Blaðsíða 203
Blaðsíða 204
Blaðsíða 205
Blaðsíða 206
Blaðsíða 207
Blaðsíða 208
Blaðsíða 209
Blaðsíða 210
Blaðsíða 211
Blaðsíða 212
Blaðsíða 213
Blaðsíða 214
Blaðsíða 215
Blaðsíða 216
Blaðsíða 217
Blaðsíða 218
Blaðsíða 219
Blaðsíða 220
Blaðsíða 221
Blaðsíða 222
Blaðsíða 223
Blaðsíða 224

x

Helga Law Journal

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helga Law Journal
https://timarit.is/publication/1677

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.