Helga Law Journal

Ukioqatigiit
Ataaseq assigiiaat ilaat

Helga Law Journal - 01.01.2021, Qupperneq 37

Helga Law Journal - 01.01.2021, Qupperneq 37
Helga Law Journal Vol. 1, 2021 Pétur Dam Leifsson 3938 samfélagi og að það væru samfélög sem væru hreyfiafl sögulegrar þróunar. Hugmyndir Hegel um alþjóðasamskipti fólu annars í sér almenna vantrú á þýðingu þjóðaréttar í anda þess sem síðar nefndist raunhyggja og fólu ekki síst í sér andstöðu við hugmyndir Kant um að viss normatíf gildi hlytu að verða ofan á sem hugmyndafræði í samskiptum ríkja. Hegel hafði afar takmarkaða tiltrú á „alþjóðasamfélagi“ ríkja þar sem ólík fullvalda ríki hefðu einatt andstæða hagsmuni. Áhersla Hegel var einkum á ríkið sem fullvalda þjóðfélagseiningu, en í hinni stóru samfélagsgreiningu hans tilheyrðu alþjóðsamskipti ríkja hinum „hlutlæga anda“, en ríkið væri æðsta birtingarmynd hans og væri þannig æðra einstaklingunum. Ríki væru aftur á móti líkt og einstaklingar í eðli sínu ekki í fullkomnum samhljómi, ólíkt ýmsum enn æðri birtingarmyndum mannsandans, heldur væru þau margræð og með sumpart ólíka hagsmuni þannig að átök ríkja væru jafnan yfirvofandi og því sem næst óumflýjanleg. Ríki væru heldur ekki bundin af siðferðilegum gildum en hefðu frjálsan vilja til að vinna að hagsmunum sínum og þýðing þjóðaréttar sem kerfis fælist því í viðurkenningu ríkja á stöðu hvers annars í því tilliti.113 Hugmyndir Hegel sverja sig þannig ótvírætt í ætt við raunhyggjukenningar um alþjóðasamskipti og þjóðarétt og „neo-Hegelismi“ felur þannig í sér þá sýn að hugmyndin um þjóðarétt sé í raun ekki annað en lög mismunandi ríkja um samskipti þeirra við önnur ríki. Má til dæmis stundum greina nokkuð viðlíka viðhorf í hægrisinnuðum áherslum í Bandaríkjunum og í amerískri raunhyggju allt frá 19. öld. Þessar áherslur Hegel áttu einnig nokkurn hljómgrunn í svonefndri sögustefnu í anda Friedrich Carl von Savigny á 19. öld þar sem lögð var áhersla á að greina sérstakar menningarlegar hefðir og hagsmuni sérhvers ríkis fyrir sig.114 7 Gullöld vildarréttar í þjóðarétti á 19. öld — öldin þegar ius gentium aftengdist eðlisrétti Eftir frönsku byltinguna undir lok 18. aldar og síðan í kjölfarið Napóleonsstríðin funduðu sigurvegararnir í Evrópu á Vínarfundinum 1814–1815 en hvað varðar þjóðarétt var þrennt sem stóð upp úr er leið á 19. öldina. Í fyrsta lagi var þetta öld aukinnar íhaldssemi í alþjóðastjórnmálum en vaxandi frjálsræðis í viðskiptum. Í öðru lagi var það iðnbyltingin og óbilandi trú manna á framfarir í gegnum stigvaxandi tækni og vísindi. Í þriðja lagi birtist 19. öld síðan sem öld vildarréttarins í þjóðarétti, þ.e. öldin þegar eðlisréttur vék úr fyrsta sæti fyrir mannasetningum eða hér þjóðarétti ius gentium sem þótti þá vera orðið það réttarsvið sem endurspeglaði alfarið vilja ríkja í samskiptum þeirra en ekki annað. Greining á gildandi reglum þjóðaréttar byggðist þá alfarið á rannsókn og aðleiðslu að gildandi reglum út frá framkvæmd og afstöðu ríkja, en ekki röklegri afleiðslu 113 Armin von Bogdandy og Sergio Dellavalle, „Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831)“ í Bardo Fassbender og Anne Peters (ritstj.), The Oxford Handbook of The History of International Law (Oxford University Press) bls. 1128–1129. 114 Lesaffer (n 12) bls. 466–469. út frá fyrirframgefnum reglum eðlisréttar. Samhliða vildarrétti voru einnig sprotar margslungnari hugmyndafræði að verða til á 19. öld sem síðar áttu eftir að setja svip sinn á þróun þjóðaréttar á 20. öld, þ.e. frjálslyndisstefna, þjóðernissinnuð sögustefna og áhersla á þjóðfélagsfræði. Áherslan á vildarrétt varð þó í nær öllu tilliti hin ríkjandi hugmyndafræði um lög almennt á 19. öld og sumir fræðimenn gengu þá svo langt að afneita með öllu tilvist eða þýðingu eðlisréttar fyrir þjóðarétt. Hugmyndafræðilegan grunn að vildarrétti er að rekja til svokallaðar framstefnu (pósitífisma) en helsti frumkvöðull hennar var Frakkinn Auguste Comte (1798–1857) sem gaf út sex binda verk 1830–1842. Kenningar hans gengu út á það að fyrrum hafi ríkt tímabil guðfræðinnar með geistlegum útskýringum á orsökum tilverunnar og síðan heimspekinnar þar sem lagt væri út frá öðrum frumforsendum líkt og í eðlisrétti, en nú væri runninn upp tími framstefnu með vísindalegum empirískum greiningum á orsakatengslum en lögfræðilegt afsprengi þessa, til dæmis á sviði þjóðaréttar, er þá vildarréttur.115 Þeir framstefnumenn á sviði lögfræði sem lengst gengu töldu að lögin yrðu einungis greind með hinum vísindalegu aðferðum í anda raunhyggju en hefði ekkert með hugleiðingar í anda rökhyggju að gera, þ.e. öllum hugmyndum um tilvist eðlisréttar bæri að kasta fyrir róða. Á meðal 19. aldar lögspekinga sem var á þessari línu og vék að nokkru að þjóðarétti var breski lögfræðingurinn John Austin (1790–1859) sem leit annars mjög til hugmynda landa síns Jeremy Bentham (1748–1832) frumkvöðuls nytjahyggjunnar. Austin gekk út frá því að lög væru sem slík jafnan kerfi fyrirmæla fullvalda valdhafa sem tryggðu eftirfylgni þeirra en ekki bara normatífar meginreglur sem leiða mætti út frá, eins og samkvæmt ætluðum eðlisrétti. Raunar taldi Austin þjóðarétt í heild sinni ekki lög í þessum skilningi þar sem eftirfylgni reglna væri ekki tryggð.116 Fæstir vildarréttarmenn á sviði þjóðaréttar gengu eins langt og Austin og töldu þjóðarétt réttarkerfi þar sem viðurlög til að tryggja framkvæmd reglna gætu birst með öðrum hætti í formi gagnaðgerða ríkja, til dæmis með riftun samninga, rofi á stjórnmálasamskiptum, þvingunaraðgerðum, eða þá ef um allt annað þraut beitingu vopnavalds.117 Til grundvallar öllum efnisreglum þjóðaréttar lægi vilji ríkja til að viðurkenna þær og þjóðaréttur væri réttarkerfi þar sem ríki settu sameiginlegar reglur fyrir sig með því að veita samþykki fyrir þeim og þær helstu viðurkenndu aðferðir sem unnu sér sess í því sambandi voru þá samningar og venjur. Áherslan færðist þá að sama skapi yfir á aðferðir við að setja eða greina lög fremur en á inntak þeirra, en eins og heimspekingurinn David Hume (1711–1776) hafði áður bent á þá er grundvallarmunur á því sem er og því sem ætti að vera, og verkefni lögfræðinga frá og með 19. öld var að reyna að fjalla um það sem væri en heimspekingar og stjórnmálin skyldu sjá um hitt.118 115 Vísi að svo framúrstefnulegum hugmyndum má þó enn fremur greina hjá 14. aldar manninum Vilhjálmi af Ockham en fékk litlar undirtektir þá og þótti villutrú, sbr. Neff (n 5) bls. 222. 116 Malcolm N. Shaw, International Law (8. útg., Cambridge University Press 2017) bls. 3. 117 Neff (n 5) bls. 231. 118 Robinson, Fergus og Gordon (n 10) bls. 250.
Qupperneq 1
Qupperneq 2
Qupperneq 3
Qupperneq 4
Qupperneq 5
Qupperneq 6
Qupperneq 7
Qupperneq 8
Qupperneq 9
Qupperneq 10
Qupperneq 11
Qupperneq 12
Qupperneq 13
Qupperneq 14
Qupperneq 15
Qupperneq 16
Qupperneq 17
Qupperneq 18
Qupperneq 19
Qupperneq 20
Qupperneq 21
Qupperneq 22
Qupperneq 23
Qupperneq 24
Qupperneq 25
Qupperneq 26
Qupperneq 27
Qupperneq 28
Qupperneq 29
Qupperneq 30
Qupperneq 31
Qupperneq 32
Qupperneq 33
Qupperneq 34
Qupperneq 35
Qupperneq 36
Qupperneq 37
Qupperneq 38
Qupperneq 39
Qupperneq 40
Qupperneq 41
Qupperneq 42
Qupperneq 43
Qupperneq 44
Qupperneq 45
Qupperneq 46
Qupperneq 47
Qupperneq 48
Qupperneq 49
Qupperneq 50
Qupperneq 51
Qupperneq 52
Qupperneq 53
Qupperneq 54
Qupperneq 55
Qupperneq 56
Qupperneq 57
Qupperneq 58
Qupperneq 59
Qupperneq 60
Qupperneq 61
Qupperneq 62
Qupperneq 63
Qupperneq 64
Qupperneq 65
Qupperneq 66
Qupperneq 67
Qupperneq 68
Qupperneq 69
Qupperneq 70
Qupperneq 71
Qupperneq 72
Qupperneq 73
Qupperneq 74
Qupperneq 75
Qupperneq 76
Qupperneq 77
Qupperneq 78
Qupperneq 79
Qupperneq 80
Qupperneq 81
Qupperneq 82
Qupperneq 83
Qupperneq 84
Qupperneq 85
Qupperneq 86
Qupperneq 87
Qupperneq 88
Qupperneq 89
Qupperneq 90
Qupperneq 91
Qupperneq 92
Qupperneq 93
Qupperneq 94
Qupperneq 95
Qupperneq 96
Qupperneq 97
Qupperneq 98
Qupperneq 99
Qupperneq 100
Qupperneq 101
Qupperneq 102
Qupperneq 103
Qupperneq 104
Qupperneq 105
Qupperneq 106
Qupperneq 107
Qupperneq 108
Qupperneq 109
Qupperneq 110
Qupperneq 111
Qupperneq 112
Qupperneq 113
Qupperneq 114
Qupperneq 115
Qupperneq 116
Qupperneq 117
Qupperneq 118
Qupperneq 119
Qupperneq 120
Qupperneq 121
Qupperneq 122
Qupperneq 123
Qupperneq 124
Qupperneq 125
Qupperneq 126
Qupperneq 127
Qupperneq 128
Qupperneq 129
Qupperneq 130
Qupperneq 131
Qupperneq 132
Qupperneq 133
Qupperneq 134
Qupperneq 135
Qupperneq 136
Qupperneq 137
Qupperneq 138
Qupperneq 139
Qupperneq 140
Qupperneq 141
Qupperneq 142
Qupperneq 143
Qupperneq 144
Qupperneq 145
Qupperneq 146
Qupperneq 147
Qupperneq 148
Qupperneq 149
Qupperneq 150
Qupperneq 151
Qupperneq 152
Qupperneq 153
Qupperneq 154
Qupperneq 155
Qupperneq 156
Qupperneq 157
Qupperneq 158
Qupperneq 159
Qupperneq 160
Qupperneq 161
Qupperneq 162
Qupperneq 163
Qupperneq 164
Qupperneq 165
Qupperneq 166
Qupperneq 167
Qupperneq 168
Qupperneq 169
Qupperneq 170
Qupperneq 171
Qupperneq 172
Qupperneq 173
Qupperneq 174
Qupperneq 175
Qupperneq 176
Qupperneq 177
Qupperneq 178
Qupperneq 179
Qupperneq 180
Qupperneq 181
Qupperneq 182
Qupperneq 183
Qupperneq 184
Qupperneq 185
Qupperneq 186
Qupperneq 187
Qupperneq 188
Qupperneq 189
Qupperneq 190
Qupperneq 191
Qupperneq 192
Qupperneq 193
Qupperneq 194
Qupperneq 195
Qupperneq 196
Qupperneq 197
Qupperneq 198
Qupperneq 199
Qupperneq 200
Qupperneq 201
Qupperneq 202
Qupperneq 203
Qupperneq 204
Qupperneq 205
Qupperneq 206
Qupperneq 207
Qupperneq 208
Qupperneq 209
Qupperneq 210
Qupperneq 211
Qupperneq 212
Qupperneq 213
Qupperneq 214
Qupperneq 215
Qupperneq 216
Qupperneq 217
Qupperneq 218
Qupperneq 219
Qupperneq 220
Qupperneq 221
Qupperneq 222
Qupperneq 223
Qupperneq 224

x

Helga Law Journal

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Helga Law Journal
https://timarit.is/publication/1677

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.