Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.09.1965, Blaðsíða 109

Tímarit Máls og menningar - 01.09.1965, Blaðsíða 109
loft" sem hann hrærðist í. Hafi Halldór Laxness tileinkað sér skilning Lin Jú-tang á taóismanum, þó aðeins væri um stundar- sakir, þá eru snertipúnktarnir augljósir við hinn reykvíska „gálgahúmor". Á hinn bóg- inn fær „gálgahúmorinn" í meðferð Hall- dórs aðalsbréf hinnar „íslenzku skapgerð- ar" og „siðblindu" fornsagnanna. Eigi að síður er ljóst að það sem eftir er af raun- veruleika í persónunni X er bundið þessu „neðra lagi" hennar; þessar leifar hins raunverulega má segja að séu gildi henn- ar. Því að þetta er satt, þetta lýsir oss, lýs- ir þessum tíma, lýsir eymd vorri og tilraun- um vorum til að snúa á eymd vora. Þetta „menningar-andrúmsloft", þessi „gálga- húmor" var sem sé ekki vottur um andlegt ríkidæmi: því fór fjarri, en þar í voru kannski fólgnar þær andlegu „kreppuráð- stafanir," sem tiltækar voru, andleg heilsu- rækt á all-frumstæðu stigi, en ekki öldung- is ómerk. Hinsvegar þolir hún naumast þá blöndu æðri efna sem hún inngengur i per- sónunni X. Og það megininntak taóismans sem kemur fram í formúlunni að „starfa án strits"(„lifa í samræmi við náttúruna" með vestrænu orðalagi) held ég að sé óskylt og ósamrýmanlegt „siðblindunni", afskiptaleys- inu, fatalismanum. Afbökun umburðarlynd- isins í meðferð Halldórs Laxness er reynd- ar ólánleg reductio ad absurdum, enda hef- ur hún oft leitt hann í ógöngur, þaðan sem hann hefur aðeins getað bjargað sér með fyrirvörum og varnöglum. Eins og áður er sagt hygg ég sanni næst að persónan X hafi upprunalega verið al- varleg viðleitni Halldórs Kiljans Laxness til að skapa jákvæða mannshugsjón, sem gæti staðizt álag tfmanna, „fasta stærð" til viðmiðunar í óstöðugum heimi. Auðvitað lægi beinast við að álykta að höfundur þessarar persónu hafi aldrei hugsað sér hana sem „raunverulega" persónu, sem „mögu- locra" persónu, heldur aðeins sem „hug- Umsagnir um bœkur sjón". En ég þori ekki að taka svo mikið af, enda skiptir það ekki svo miklu máli í því sambandi sem hér um ræðir. Hitt skiptir meira máli að persónan X er ekki sköpuð út í loftið. Og það er afarmerkilegt að hún byrjar að grotna í sundur um leið og hinn pólitíski grundvöllur hrynur sem höfundur hennar hafði miðað heimsskoðun sína við. Hvorttveggja hlýtur hóglátleg eftirmæli í sögunni af Jóni í Brauðhúsum. Þetta bend- ir til tengsla, að minnsta kosti tilfinninga- legra, en hvernig þeim tengslum hefur ver- ið háttað er mér um megn að skýra. En mér sýnist auðskiljanlegt að þessi persóna hlaut að bregðast Mutverki sínu, að hún gat ekki orðið nein „hetja vorra tíma". Hvorki quietismi né taóismi eru neitt svar við þeirri spurningu hvernig unnt sé aS vera maður, í fullri merkingu orðsins, á vorum tímum. „Þar sem fýsnir og óskir eru djúpar eru uppsprettur taós grunnar," stendur í fræðum taóismans, en það er hætt við að mannshugsjón sem hefur þá keuni- setningu að grundvelli geti aðeins staðizt með nokkrum líkindum í heimi sem hvorki hefur kynnzt afleiðingum iðnbyltingar né hins kapítalíska markaðar. Hún getur ekki staðizt í þjóðfélögum nútímans. Kannski er lokaskýring persónunnar X sú að þjóðfélag- ið íslenzka var að mörgu leyti miðalda- þjóðfélag fram á þessa öld; sú ómeðvitaða staðreynd hefur háð mörgum íslenzkum rithöfundum þessara tíma í viðleitni þeirra að skilja heiminn; Halldóri Kiljan Laxness hefur víst ekki einusinni tekizt að vinna bug á henni. Ógagnrýnin vegsömun hinnar „íslenzku skapgerðar" er ekki lieldur til þess fallin að verða grundvöllur lifandi mannshugsjónar, og raunar má segja að haldleysi persónunnar X komi því betur í ljós sem þessi þáttur hennar er fyrirferðar- meiri. Með tímanum hefur hún orðið Iítið annað en form, klisja, tómt mót. Til að mynda gamla konan í fyrstu sögu Sjöstafa- 219
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140

x

Tímarit Máls og menningar

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.