Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.09.1965, Blaðsíða 108

Tímarit Máls og menningar - 01.09.1965, Blaðsíða 108
Tímarit Máls og menningar Halldóri Laxness hefur orðið æ hugleikn- ara með árunum, og það er einnig eitt af helztu einkennum taóismans. (Taóistísk formúla til dæmis: „hinum vitra er allt jafn-kært".) Uppruna þess í verki Halldórs mætti vel rekja til alþýðlegrar íslenzkrar afstöðu, og þannig birtist það líka í Ljós- víkingnum, að vísu með einhverjum taóist- ískum áherzlubreytingum. En í rauninni er það ekki þessi almenna tegund umburðar- lyndis sem einkennir persónuna X. Það er togað úr umburðarlyndi hennar þar til það merkir einkum hlutleysi, og siðferðilegt hlutleysi, og „siðblindu". Fyrir þessari túlk- un umburðarlyndisins held ég sé ekki hægt að bera Lao-tse. Með góðri samvizku verð- ur ekki sagt að í Tao-te-king sé boðuð sú „siðblinda" sem verður eitt greinilegasta einkenni persónunnar X. Sú viðbót við al- menna boðun umburðarlyndis samkvæmt alþýðlegri afstöðu og taóistískri kenningu sem hér kemur fram, gæti miklu frekar virzt sprottin af lífsvizku íslenzkra forn- sagna, eftir þeim skilningi sem Halldór Laxness hefur tileinkað sér á seinni ár- um. Eg held að þessi afbökun umburðarlynd- isins kunni að vera merkilegasta atriðið í mótunarsögu persónunnar X. Það atriði veldur því að „taóisminn" hverfur að nokkru leyti í skuggann: hann heldur að vísu áfram að vera einn þáttur persónunn- ar, en það er eins og hann sé aðeins í bak- sýn. I raun og sannleika virðist persónan X þróast yfir í það að verða einkum og sér í lagi ímynd hins fræga íslenzka fatalisma, því að eðlileg framlenging siðblindukenn- ingarinnar er undirgefni við „örlögin". Og það má vel bæta því við að á endanum er hægt að skilja persónuna í heild sem túlk- un og vegsömun þess sem kalla mætti þjóð- söguna um hina „íslenzku skapgerð", þjóð- söguna um æðruleysi, jafnaðargeð, hófsemi íslendingsins, en hún er einkum sprottin upp úr mannshugsjón þeirra sem rituðu ís- lendingasögur fyrir 700 árum. Það sem hér hefur verið dregið fram til skilgreiningar á persónunni X er þó að lík- indum aðeins „efra lag" hennar. Ætli hún eigi sér ekki einnig „neðra lag" eða óæðra; og ætli væri ekki ráðlegt að einkenna það með tilvísun til ákveðins „menningar-and- rúmslofts" sem lengi hefur drottnað yfir vötnum andans í böfuðborg Islands, og kemur meðal annars fram sem almennt af- skiptaleysi, kæruleysi, tortryggni sem oft er aðeins gervi innra öryggisleysis, og nokk- uð mikill skortur á andlegri forvitni, tak- markaður áhugi á lífinu, en dulbúningur þessa fyrirbæris er hinn „mergsogni, lífs- þreytti gálgahúmör" sem Þórbergur Þórð- arson getur um, og „þá [þ. e. um 1910] eins og nú [þ. e. um 1940] fíflskaði allt andlegt lífsloft höfuðstaðarins".1 Einkaskilgrein- ingu Lin Jútang á taóismanum sem Halldór Kiljan Laxness vitnar til í ritdómi um Bók- ina um veginn 1942, mætti einnig nota sem lýsingu á þessu reykvíska andrúmslofti: „... kæringarlaus rónaháttur, ruglandi og eyðandi efasemdastefna, hlær spottandi að öllum mannlegum fyrirtækjum og mis- heppnan allra mannlegra stofnana [...] og hefur yfirleitt illan bifur á öllum hugsjón- um, þó meir fyrir trúleysis sakir en þrótt- leysis". Síðustu aukasetningunni mætti þó líklega snúa við, því að þróttleysi ásamt andlegum forvitnisskorti mundi vera sérein- kenni Reykjavíkur sem menningarmið- stöðvar. Hér verður haft fyrir satt að „neðra lag" persónunnar X sé sízt ógirnilegra til fróð- leiks en allir þættir hins „efra lags". Þar í mundu birtast tengsl Halldórs Laxness við fyrirbæri sem var að vísu allfjarskylt hon- um, en hann gat þó ekki komizt undan, sökum þess að það var hið mengaða „lífs- 1 Ofvitinn, önnur útgáfa, bls. 342. 218
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140

x

Tímarit Máls og menningar

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.