Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.03.2013, Síða 65

Tímarit Máls og menningar - 01.03.2013, Síða 65
A f v e r k u m o g k ö n g u l ó m TMM 2013 · 1 65 Þannig er bakgrunninum lýst í smáatriðum, og þar fyrir framan vindur fram örlögum Hans Castorps og hugmyndafræðilegri viðureign lungna- sjúklinganna tveggja: Settembrinis og Naphta; annar er frímúrari og demókrati, hinn jesúíti og autokrati, báðir eru fársjúkir. Yfirvegað háð Manns leiðir í ljós að sannleikur þessara tveggja spekinga er afstæður; hvorugur þeirra hefur betur í deilunni. En háðið í skáldsögunni gengur enn lengra og nær hápunkti í kafla þar sem þeir eru báðir umkringdir litla áheyrendahópnum sínum, ölvaðir af bjargfastri röksemdafærslu sinni og fara með rökin út á ystu nöf, þannig að enginn veit lengur hvor þeirra aðhyllist framfarir og hvor hefðina, hvor er skynsamari, hvor er órökvísari, hvor er maður andans og hvor maður líkamans. Blaðsíðum saman verður maður vitni að stórkostlegum ruglingi þar sem orðin tapa merkingunni, og umræðurnar eru því ofstopafyllri sem skoðunum þeirra er algerlega hægt að skipta hverri út fyrir aðra. Um það bil tvö hundruð blaðsíðum síðar, í lok skáldsögunnar (stríðið brýst brátt út), falla allir vistmenn á heilsuhæl- unum ofan í röklausa og skapvonskulega sálsýki, óskiljanlegt hatur; það er þá sem Settembrini móðgar Naphta og sjúklingarnir tveir heyja einvígi sem endar með því að annar þeirra fremur sjálfsmorð; og þá skilur maður betur að það er ekki hin ósættanlega hugmyndadeila, heldur yfirrökleg árásargirni, dularfullur og óskýrður kraftur, sem etur mönnum saman og þeir líta einungis á hugmyndirnar sem skálkaskjól, grímu, yfirvarp. Þannig inniheldur þessi stórkostlega „hugmyndaskáldsaga“ um leið (einkum fyrir lesanda nú í aldarlok) skelfilegar efasemdir um hugmyndir sem slíkar, hún er stórbrotin kveðja til þess tímabils sem hafði trú á hugmyndum og getu þeirra til að stjórna heiminum. Mann og Musil. Enda þótt þeir hafi verið fæddir um svipað leyti tilheyrir fagurfræði þeirra tveimur ólíkum tímabilum í sögu skáldsögunnar. Báðir eru þeir gríðarlega vitsmunalegir skáldsagnahöfundar. Í skáldsögu Manns kemur þessi vitsmunalegi þáttur fyrst og fremst fram í samtali hugmynda sem settar eru fram fyrir framan sviðsmynd lýsingaskáldsögu. Í Manni án eiginleika kemur hann stöðugt fram; andspænis skáldsögu Manns er hér á ferðinni hugleiðingaskáldsaga Musils. Atburðirnir í henni eru líka staðsettir á tilteknum stað (Vínarborg) og tilteknum tíma (þeim sama og í Töfrafjall- inu: rétt fyrir fyrri heimsstyrjöldina), en meðan Davos er lýst í smáatriðum hjá Mann er varla minnst á Vínarborg hjá Musil, höfundurinn hefur ekki einu sinni fyrir því að lýsa götunum, torgunum, görðunum þar (tækinu til að framleiða blekkingu raunveruleikans er ýtt elskulega til hliðar). Við erum stödd í austurrísk-ungverska keisaradæminu en það er ævinlega nefnt með fáránlegu uppnefni: Kakanía. Kakanía: keisaraveldið leyst upp, gert almennt, dregið saman í nokkrar grundvallarkringumstæður, keisara- veldinu umbreytt í háðslegt módel af keisaraveldinu. Þessi Kakanía er ekki bakgrunnur skáldsögunnar eins og Devos hjá Thomas Mann, það er eitt af viðfangsefnum skáldsögunnar; því er ekki lýst, það er greint og hugsað.
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140
Síða 141
Síða 142
Síða 143
Síða 144

x

Tímarit Máls og menningar

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.