Andvari - 01.01.1993, Blaðsíða 147

ANDVARI
LEITANDI SÁLAR
145
háþróuðum stíl. Og áhrifamáttur stílsins bjó að sínu leyti í hinum auðuga
orðaforða, þar sem orð sem virðast samnefni eiga margar aukamerkingar
og hafa fyrir augliti lesanda á okkar tímum bráðnað saman í graut sem tor-
velt er að greina sundur.
í kaflanum „Líf“ reynir Gr0nbech að túlka lífshugtakið hjá mannfólki
yfirleitt, en ekki einasta Germönum. Heimspekileg athugun hans er svo
grundvallandi, að hann getur ekki takmarkað sig við eiginlegt efni bókar
sinnar, heldur verður hann að ræða þann al-mannlega heimspekilega vanda
sem er tvískiptingin milli sálar og líkama. Pað er vafalaust, að fólk í öllum
samfélögum og ætíð hefur látið sér skiljast, að það er munur á einhverju
sjálfu og einhverju í því sem veitir því „líf“. Spurningin um, hvar líkaminn
endar og sálin tekur við - um hvað er hvað eða hvort hvort - er sýnu tor-
veldari. Að nýju tekur Grpnbech sér tiltekin orð að upphafsstað og bendir
á, að í þeim speglist heimurinn og partar hans. Hið erfiða viðfangsefni er
að sjálfsögðu fólgið í því að þekkja (erkendelse) og túlka orðin.
Hann dregur upp eins konar þróun lífs-hugtaksins og kemur um leið
með það álit frá sér, að án lífs geti hlutirnir verið á tiltölulega nýlegu þrepi
í þróuninni. Ekki fyrr en þá getur persónugervingur orðið og sá verulegi
munur sem af leiðir milli sálarinnar og persónugervings, sem t.d. er til í
fornum kveðskap norrænum. Þótt ekki sé hægt að ákvarða með nákvæmni
á hvaða þrepi Norðurlandabúar stóðu, þegar þeir gengu yrkjandi inn á svið
sögunnar, þá er fornnorræna menningin að minnsta kosti ekki bernsk.
Bernskleika sér Grpnbech ekki sögulega speglaðan nema í tungumáli með
rætur sem ná langt aftur. Hann viðurkennir, að málfræði, merkingarþróun
og orðmyndun vitni um bernskt stig einhvern tíma endur fyrir löngu. Sem
íhugull samtíðarmaður hristir hann höfuðið yfir þeim skorti á rökrænu sem
kemur til að mynda fram í beygingarfræðinni. Þó eru einmitt í málinu mörg
merki þess, að forfeður okkar germanskir hafi verið „náttúruþjóð“. Nöfn
eins og „Ylfingur“ vísa til sambands við dýraríkið. Ennfremur fullyrðir
Grpnbech að kenningar og aðrar skáldlegar yfirfærslur (metafórar) hafi
eiginlega átt að bera í sér eitthvað af veru hlutanna. Yfirfærsla var þannig
ekki aðeins snotur umritun, heldur bar hún með sér einhverja verulega hlið
á því sem hún var látin lýsa. Og það verulega, það var hin fráleidda (ab-
strakta) sál. Maðurinn lærði vald og taumhald á sálinni í hlutnum, þannig
og síðan gat hann tjáð allt umhverfis sig í yfirfærslum. En um leið, áminnir
Grpnbech okkur, þá hefur hann fyrir þá sök ekki glatað lotningunni fyrir
náttúrunni og fyrirbærum hennar. Þær mörgu yfirfærslu-yrðingar, sem lifa
enn og menn kalla persónugervingu (og sáltekju), hvort sem það er grjót-
harka eða eldfjör, bera því vitni, að eins konar sálarlíf eignum við lífvana
hlutum enn í dag. Grpnbech tókst varla til hlítar að skýra allt í því, hvað átt
er við með hugtakinu að „lifa“, en eins og svo oft endranær kemur hann
10 Andvari