Andvari - 01.01.1993, Blaðsíða 156

154
KRISTJÁN ÁRNASON
ANDVARI
sagt of langur listi, en þó má benda á að sjálf hin mannfræðilega umgjörð
kvæðisins og allar þær sögulegu og trúarlegu vísanir sem það hefur að
geyma benda til víðari skilnings en að það sé persónulegt nöldur banka-
starfsmanns í Lundúnum, hversu mikla ástæðu hann svo sem kann að hafa
haft til að vera fúll út í heiminn, þótt í annan stað sé þar ýmislegt sem
menn þykjast geta rakið til hans einkareynslu, svo sem samtal skrifstofu-
blókar og einkaritara á einum stað. En eins og menn kannski muna er El-
iot reyndar boðberi þess að skáldskapur sé ekki tjáning persónuleikans
heldur flótti frá honum, þó hann viðurkenni að til að geta flúið pers-
ónuleika þurfi maður að hafa hann fyrir. Þegar öllu er á botninn hvolft er
hér einungis um sýndarandstæður að ræða því tjáning persónuleikans getur
einmitt verið sjálf flóttaleiðin. Skáldskapur felst kannski einkum í því að
sameina hið persónulega og hið almenna, og einmitt Eliot sjálfur hefur tjáð
þetta manna best með þeim orðum að „stórskáldið sem skrifar sjálft sig
skrifar samtímann11.3 Sé þessu beitt á hann sjálfan má segja að hið marg-
skipta og ruglingslega líf hans um þessar mundir hafi orðið uppsprettulind
til að tjá rótleysi, firringu og ringulreið þriðja áratugar tuttugustu aldar.
Hér mætti einnig taka til samanburðar sjálft átrúnaðargoð Eliots, Dante
Alighieri, sem megnaði að byggja á grundvelli sinnar persónulegustu
reynslu, ástarinnar til Beatrice, hið tröllaukna og víðfeðma verk, Gleðileik-
inn, sem hefur sig á óbrotgjarnan hátt yfir alla tíma og rúmar í sér allt litróf
mannlegra ástríðna og lasta, ekki einungis samtímans heldur og allra tíma-
bila. Og hér má einnig minna á að einmitt Dante benti á fjórar túlkunar-
leiðir eins og sama verksins, þar sem einkum og sérílagi má greina milli
eiginlegs og óeiginlegs skilnings. Þannig er ekkert því til fyrirstöðu að við
getum litið á það landslag og umhverfi sem brugðið er upp mynd af í Eyði-
landinu sem tákn og endurspeglun jafnt persónulegs sem almenns ástands,
innra sem ytra, líkt og „staðina“ Limbó, Malebolge og Giudecca í Vítisljóð-
um Dantes - var það ekki Eliot sem sagði „hell is in oneself“? En munur-
inn á stöðu Dantes og Eliots er hér þó einkum sá, að hinn fyrrnefndi, eins
og Eliot hefur sjálfur rakið í grein sinni um „Skáldskap og heimspeki“,
hafði, sem barn hámiðalda, hina traustlegu heimspeki skólaspekinga á borð
við Tómas Aquinas til að standa á og gat því með hjálp hennar myndað
einskonar ramma utan um eigin skáldsýn.4 A sama hátt féllu einstök skáld-
verk enn eldri og forkristinna tíma hæglega inn í þá almennu goðsögulegu
heimsmynd sem fyrir var. En á tuttugustu öld, þar sem í stað heimspeki-
legrar yfirsýnar hafa komið slitur úr allskyns ósamstæðum sérfróðleik sem
hlaupið hefur ofvöxtur í, er orðið erfiðara um vik þeim sem hyggja á meiri
háttar heimsuppgjör í ljóðformi. Sá andlegi bakgrunnur og stuðningur sem
mannfræðirit eftir þau Weston eða Frazer hafa getað veitt hlaut að verða
haldlítill, og heimspeki Bradleys, sem Eliot er á kafi í um þær mundir