Skírnir - 01.12.1918, Síða 89

■Skirnir]
Ritfregnir
375
fram, hve vel það tekst höfundinum að segja óhlutdrægnislega frá.
,Fá báðir aðalmenn yfirleitt að njóta sín, án þess að hallað sé á
skoðanir annars hvors.
Eg hef notað orðið prédikun í sambandi við bækur þær, er eg
■nú nefndi. En það er ekki svo að skilja, að hér sé um nokkurn
væminn prestavaðal að ræða eða fortalnamærð. Það er talað og
■rökrætt allmikið í þessum bókum, en þó ekki svo að það spilii
listagildi þeirra. Skoðanir höfundanna koma glögglega í ljós, en
-ó b e i n 1 í n i s ; öllu er komið fyrir á eðlilegan hátt samkvæmt
öllum listreglum. Samræðurnar verða engan veginn þreytandi,
þvert á móti eru þær skemtilegar aflestrar, og fjörlausa kafla er
•hvergi að finna, nema ef til vill í fyrstu köflum »Jóns á Vatnsenda«.
Jóni Trausta — öðru mesta sagnaskáldi Islendinga nú
.orðið — hefir stundum verið borið á brýn, að houum væri nokkuð
gjarnt á það að láta persónur sínar prédika helzti til mikið. Það
er nokkuð til í því. Skáldið ber svo mikið í brjósti sér, að honum
verður stundum á að halda skoðunum sínum svo fast að lesendun-
um, að orðfæri og listagildi bóka hans rýrist við það. List Jóns
Trausta er heldur ekki falin í djúptækri sálarþekkingu, í skarp-
h e y r n, heldur í skarp s k y g n i. Hann sér betur en hann heyrir,
• enda er hann gæddur allmiklum hæfileikum til myndalistarinnar.
Margar persónur í sögum (einkum sveitasögum) hans standa með skýr-
um dráttum fyrir hugskotssjónum lesandans löngu eftir lesturinn.
Jóni Trausta lætur einkum að lýsa einkennilegum og mlkilfenglegum
mönnum, sem eru gæddir einbeittum vilja eða hafa skoðanir, er
þykja frábrugðnar skoðunum lýðsins, eða þá einkennilegum ræflum,
er lifa á skuggahlið tilverunnar. Að sumu leyti er Jón Trausti
eins konar íslenzkur Charles Dickens — mutatis mutandis.
Bessi Gamlí, gamansaga úr Reykjavík (Rvík 1918.
Útg. Þorsteinn Gíslason) afneitar ekki uppruna sínum. Hér er
prédikað enn þá meira en í fyrnefndum bókum og víða beinlínis,
öll framsetningin miklu hugrænni. Það ber jafnvel meira á þess-
um einkunnum í þessari sögu en í fyrri bókum höfundarins. Þar
sem nú þetta alt er alment talinn ókostur á skáldsögu, skyldu
menn halda, að þessi aaga væri lélegasta bók höfundarins. En svo
er þó eigi. Jón Trausti kallar bókina gamansögUj en saga í
eiginlegri merkingu orðsins er hún ekki. Höfundurinn hefir ekki
skeytt um að semja reglulega sögu í þetta skifti, hefir óskað að
hafa frjálsar hendur. En hann hefir notað söguformið, af því að
það lætur honum bezt; er.da myndi hrein hugvekja eða blaðagreinir