Læknablaðið : fylgirit - 01.07.1978, Blaðsíða 54

1. Skönnun (scanning, scinti-
graphy, s j ónun) .
Skönnun líffæra er framkvæmd með þeim
hætti, að fyrst er gefið inn geislavirkt
efni (ísótópur), sem ýmist dreifist um
blóðið og millifrumuvökvann, eða leitar
sérstaklega 1 þá vefi sem rannsaka á.
Dreifing geislavirka efnisins er siðan
skráð með sérstöku tæki sem skynjar
gamma geisla. Aður var einkum notað
tæki, sem nefnist (rectilinear) scanner,
en nú er mest notuð gamma camera, sem
er mun fljótvirkari.
Á Landspftalanum er til scanner og hef-
ur hann verið f notkun sfðan 1971. Með
þessu tæki fást a) svarthvftar myndir og
fer dekkjan f myndinni þá eftir þvf hve
mikið er til staðar af fsótópnum og b) lit-
myndir, þar sem rauður litur svarar til
mestrar þéttni fsótópsins, en liturinn sfð-
an breytist yfir í rauðgult, gult, fjólublátt,
blátt, grænt og brúnt eftir þvf sem þéttnin
minnkar. Aðgreiningargeta (upplausnar-
hæfileiki) scanners er u.þ.b. 1-2 cm.
Við skönnun á liðum er notaður fsótóp-
urinn 99rnTc (technetium). Hann sendir
frá sér gammageisla með orku 140 keV
(kílóelektrónuvolt). Helmingunartfmi hans
er aðeins 6 klst. og þar eð hann auk þess
sendir ekki frá sér B-geisla, er óhætt að
gefa verulegt magn af honum án þess að
teljandi frumuskemmdir verði af völdum
geislunar.
fsótópurinn er notaður f tveim ólíkum
efnasamböndum:
a) Natríumpertechnetat (Na+ 99rnTc04-).
Efni þetta er gefið i.v. og dreifist um
blóðið og millifrumuvökvann, en er einnig
sérstaklega tekið upp af munnvatnskirtlum,
skjaldkirtli ("trapping") og magaslímhúð.
Þegar skannað er yfir heilbrigða liði sést
að þéttni efnisins er þar álíká mikil eða
minni en f vefjunum kringum liðina. Þeg-
ar liðir bólgna eykst þéttni efnisins f
þeim og getur orðið miklu meiri en f
vefjunum umhverfis. Þessi aukna þéttni
er einkum talin stafa af auknu blóðflæði
f bólgnum lið, en f minna mæli af aukinni
bindingu TCO4-- jónanna við liðhimnuna og
auknum flutningi þeirra inn f liðvökvann.
Bannsóknaraðferð þessi er næm og getur
greint liðbólgu alllöngu á undan röntgen og
f sumum tilfellum á undan klfnfskri skoð-
un. Hún er hinsvegar ósértæk og greinir
ekki milli liðbólgu af ólíkum orsökum.
Þannig fæst t.d. aukin þéttni fsótóps f
arthritis rheumatoides, gout, L.E.D. ,
Mb. Reiter og psoriasis arthritis.
Aðferðinni má beita með góðum árangri
á útlimaliði, en sfður á stóra liði, eins
og mjaðmir og axlir, vegna of mikilla
mjúkvefja f kringum þessa liði, og af
sömu ástæðu verður henni ekki beitt á
hryggjarliði eða sacro-iliaca liði. Við
skoðun á þessum liðum er best að nota
b) 99rnTc f sambandi við ethylene-
diphosphonat (EHDP) eða önnur skyld efni
svo sem methylene-diphosphonat,
polyphosphat eða pyrophosphat. Þessi efni
taka þátt f efnaskiptum f beini og eru
mikið notuð til að finna þá staði þar sem
efnaskiptin eru aukin, eins og á sér stað
t.d. f osteomyelitis og vegna meinvarpa
frá ca. mammae og ca. prostata. Aukin
þéttni efnasambandanna á sér einnig stað
f bólgnum liðum og er þetta talið stafa af
þvf að aukið blóðflæði valdi auknum efna-
skiptum f periarticular beini.
Nýrun skilja þessi efni miklu hraðar úr
líkamanum en pertechnetat, þannig að ef
skannað er 2-3 klst. eftir i.v. inngjöf
trufla ekki mjúkvefirnir kringum liðina.
Af þessum sökum má beita aðferðinni með
góðum árangri á stóra liði og hryggjarliði,
og næmi á bólgu f útlimaliðum er einnig
meira en þegar notað er pertechnetat.
Gæta þarf þó varúðar við túlkun á myndun-
um, þvf að þéttni efnasambandsins er
ávallt nokkuð aukinn f eðlilegum stórum
52