Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.11.1982, Síða 104

Tímarit Máls og menningar - 01.11.1982, Síða 104
Tímarit Máls og menningar maðurinn sé ekki á valdi framandi afla þegar hann tekur ákvarðanir. Hann geti ákveðið sig sjálfur óháður allri nauðung. Frelsið er fólgið í sjálfsákvörðun. Þessu hafa ýmsir viljað hafna og fært ýmis rök fyrir því að um eiginlega sjálfsákvörðun sé ekki að ræða. Eg nefni eina alkunna röksemd. Það sem menn kalla „sjálfs- ákvörðun" er ekki annað en það að fara að eigin vilja eða tilhneigingu; „frelsið" er þá fólgið í því að það eru öfl sem búa í manninum sem ráða því hvað hann ákveður eða gerir, en ekki einhver utanað- komandi eða framandi öfl. í þessum skilningi eru dýr frjáls þegar menn sleppa þeim lausum, þau hegða sér þá í samræmi við eigin eðlishvatir og langan- ir. Svokölluð sjálfsákvörðun væri sam- kvæmt þessu sjónarmiði að gera það sem manni sýnist eða mann langar til hverju sinni; „frelsið" færi þá í einu og öllu eftir getu manna og mætti til þess að gera það sem hugur þeirra stendur til. Hér er komið að grundvallareinkenni þeirra kenninga sem afneita veruleika mannlegs frelsis: Þær vilja útskýra frels- ið með því að skírskota til afla sem eru að verki í manninum sjálfum eða um- hverfi hans og maðurinn lýtur hvort sem honum er það ljóst eða ekki. Ef maður- inn hefur á tilfinningunni eða ímyndar sér að hann taki ákvarðanir sjálfur án þess að nokkur öfl í lífi hans hafi af- gerandi áhrif á hann, þá stafar það af því að hann gerir sér ekki grein fyrir þeim öflum sem eru að verki. Sjálfsákvörðun- in er því blekking, eins konar skynvilla. Þessari niðurstöðu vilja þeir hvorugur una, Brynjólfur og Sartre. Báðir hafa þeir sett fram heimspeki þar sem þessi niðurstaða er hrakin og veröldin hugsuð í ljósi þess að sjálfsákvörðun mannsins sé möguleg og það skipti meginmáli, jafnvel öllu máli, að fólk geri sér þetta ljóst og lifi í samræmi við það, axli ábyrgðina sem fylgir því að vera frjáls. Meginrökin, sem þeir Brynjólfur og Sartre tefla fram gegn þeim kenningum sem afneita frelsinu, tengjast hug- myndinni um ábyrgð mannsins: Ef sjálfsákvörðun mannsins er blekking, þá verður ekki hjá því komist að líta á manninn sem leiksopp framandi afla og svipta hann þar með allri ábyrgð. „Þá væri ekki annað fyrir hendi en leggja upp laupana. Oll siðferðileg ábyrgð og gervöll viðleitni mannsins væri til einsk- is. Trúin á slíkt væri ekki annað en menntunarskortur og teldist til hindurvitna", skrifar Brynjólfur, og bætir við: „Ef menn færu eftir slíkri vísindatrú, þá leiddi það beint í dauðann. Hver nennir að Iifa langa ævi í hörðum heimi eins og leikbrúða blindra afla, þegar hann er líka sviptur ímyndun- inni og blekkingunni?“ (Heimur rúms og tíma, bls. 210—211). Að dómi Sartres er sérhver viðleitni til þess að afneita sjálfsákvörðun mannsins tilraun til að dylja þá algjöru ábyrgð sem fylgir því að vera frjáls vera: „Fyrsta verk tilverustefnunnar er að eigna hverj- um manni það sem hann er og gera hann fyllilega ábyrgan fyrir tilveru sinni. Og þegar við segjum að maðurinn beri ábyrgð á sjálfum sér, þá eigum við ekki við að hann sé eingöngu ábyrgur fyrir sjálfum sér, heldur að hann beri ábyrgð á öllum mönnum" (Existentialisme est un humanisme, París 1946, bls. 24). Hvern- ig má þetta vera? Ef sjálfsákvörðunin, frelsið, er það sem gerir manninn mennsk- an, þá leiðir af því að með sjálfs- ákvörðunum sínum skapar hver maður mynd af manninum eins og hann á að vera, mynd sem hefur gildi eða á að hafa gildi fyrir alla aðra menn: Með sjálfs- ákvörðunum okkar ákvörðum við í hverju 598
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132

x

Tímarit Máls og menningar

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.