Orð og tunga - 01.06.1988, Blaðsíða 78

Orð og tunga - 01.06.1988, Blaðsíða 78
66 Orð og tunga margs konar orðafar sem lítt eða ekki kemst á baekur nema stundum fyrir ein- hverja hending. Því er þeim, sem við orðasöfnun fást og hyggjast höndla orða- forðann allan, sýna fjölbreytileik hans, vðxt og viðgang, nauðsynlegt að leita einnig fanga í mælt mál. Þar leynast oft einstök orð, sérstakar merkingar orða, talshættir og orðasambönd hvers konar sem oft hafa lifað lengi á vörum fólks og aldrei hafa á bækur komist. Einnig ganga oft í mæltu máU beygingar orða og framburður orðmynda sem varpað geta ljósi á þróun málsins og hjálpað til við að skýra ýmislegt sem annars reyndist torráðið ef ritmálið eitt væri við að styðjast. 3 Söfnun orða úr mæltu máli á fyrri tíð Öllum, sem nota orðabækur og þekkja t.d. orðabók Blöndals (Sigfús Blöndal 1920-1924), er kunnugt að hann hefur mikið efni úr talmáli síns tíma (og eldra): einstök orð, sérstakar merkingar þeirra, talshætti og orðatiltæki hvers konar. Sumt af þessu efni er staðbundið og setur þessi talmálsþáttur verulegan svip á verkið. Fyrri orðasðfnunarmenn og orðabókarhöfundar höfðu einnig gefið sam- tímamáli sínu einhvern gaum og er óhætt að segja að þessi þáttur eigi sér nokkra hefð í sögu íslenskrar orðabókargerðar. Þessi áhugi á mæltu máli samtímans hefur þó ekki verið einskorðaður við orðabókarmenn, heldur hafa aðrir málfræðingar og ýmsir þeir sem fengist hafa við sögu lands og þjóðar, fjallað um lýði og lands- hagi eða rannsakað náttúru landsins, hlustað eftir málfari fólks á ferðum sínum, safnað og haldið til haga ýmsu af því tagi. Þó að lítt af því verði hér rakið má nefna menn eins og Björn Guðfinnsson, Þorvald Thoroddsen, Eggert Ólafsson og Árna Magnússon. Úr fórum Árna Magnússonar eru til nokkur orðasöfn, m.a. tvð sem varð- veitt eru í AM 226b 8vo og 481 8vo, VocuIæ islandicÆ rariorcs nonnullÆ (Árni Magnússons Levncd og Sfcrt/ter:237-254). Þetta eru orð og orðatiltæki úr hinum ýmsu landshlutum, héruðum og sveitum sem sýna sérkenni í máli, einkum orða- fari, og Árni hefur talið einkennandi fyrir þau svæði eða sjálfur ekki kannast við annars staðar frá. Hann nefnir hér t.d. so. að borra 'hósta' og no. borri 'hósti' sem hann segir að séu notuð á Fljótsdalshéraði. Þá nefnir hann að skrugga kallist glumra þar eystra og so. að kimbla, kimbla saman, sé notað austur þar og merki 'að safna saman í smáum skömmtum'. Og þar með nefnir hann samsetningar eins og baggakimbill og heykimbill. Ennfremur telur hann so. pata, no. skodda og tÆÍber til austfirsku. Á þennan hátt tínir hann til dæmi um orð úr öðrum héruðum og landshlutum. I AM 226a 8vo eru nokkur orðasöfn frá 18. og 19. öld með staðbundnum orðum og orðafari, mest austfirsku og af Suðurlandi austanverðu. Þessi söfn, sem flest eru lítil að vöxtum, hefur Árni Magnússon fengið frá ýmsum mönnum og að auki er þarna eitt frá Rask um austfirsk orð. Sigfús Blöndal hefur þekkt þessi söfn og nýtt sér þau og Jón Helgason (1960) hefur gert þau aðgengileg með útgáfu sinni í Opuscula, Vol. I. Jón Ólafsson úr Grunnavík (1705-1779) var í þjónustu Árna Magnússonar og þekkti vitaskuld þau orðasöfn sem nú var getið og hefur jafnvel sett á þau nokkurt mark með ýmsum athugasemdum. Jón vann að samningu orðabókar
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164
Blaðsíða 165
Blaðsíða 166
Blaðsíða 167
Blaðsíða 168
Blaðsíða 169
Blaðsíða 170
Blaðsíða 171
Blaðsíða 172
Blaðsíða 173
Blaðsíða 174
Blaðsíða 175
Blaðsíða 176
Blaðsíða 177
Blaðsíða 178
Blaðsíða 179
Blaðsíða 180
Blaðsíða 181
Blaðsíða 182
Blaðsíða 183
Blaðsíða 184
Blaðsíða 185
Blaðsíða 186
Blaðsíða 187
Blaðsíða 188
Blaðsíða 189
Blaðsíða 190
Blaðsíða 191
Blaðsíða 192
Blaðsíða 193
Blaðsíða 194
Blaðsíða 195
Blaðsíða 196
Blaðsíða 197
Blaðsíða 198
Blaðsíða 199
Blaðsíða 200
Blaðsíða 201
Blaðsíða 202
Blaðsíða 203
Blaðsíða 204
Blaðsíða 205
Blaðsíða 206
Blaðsíða 207
Blaðsíða 208
Blaðsíða 209
Blaðsíða 210
Blaðsíða 211
Blaðsíða 212
Blaðsíða 213
Blaðsíða 214
Blaðsíða 215
Blaðsíða 216
Blaðsíða 217
Blaðsíða 218
Blaðsíða 219
Blaðsíða 220
Blaðsíða 221
Blaðsíða 222
Blaðsíða 223
Blaðsíða 224
Blaðsíða 225
Blaðsíða 226
Blaðsíða 227
Blaðsíða 228
Blaðsíða 229
Blaðsíða 230
Blaðsíða 231
Blaðsíða 232
Blaðsíða 233
Blaðsíða 234
Blaðsíða 235
Blaðsíða 236
Blaðsíða 237
Blaðsíða 238
Blaðsíða 239
Blaðsíða 240
Blaðsíða 241
Blaðsíða 242
Blaðsíða 243
Blaðsíða 244
Blaðsíða 245
Blaðsíða 246
Blaðsíða 247
Blaðsíða 248
Blaðsíða 249
Blaðsíða 250
Blaðsíða 251
Blaðsíða 252

x

Orð og tunga

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Orð og tunga
https://timarit.is/publication/1210

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.