Milli mála - 2020, Page 145
Milli mála 12/2020 145
ÞÓRHALLUR EYÞÓRSSON
10.33112/millimala.12.5
Slíkar setningar eru vitaskuld ekki ævinlega ýkja áhugaverðar en það
er ekki aðalatriðið, heldur hitt að málhafar geta endalaust bætt við
þær (ef þeir þyrftu ekki að nærast og sofa og ef þeir lifðu að eilífu).
Þar sem alltaf er unnt að mynda nýjar og nýjar setningar er fjöldi
setninga í lifandi málum óendanlegur (sjá t.d. Chomsky, 1973). Þessi
óendanlegi fjöldi setninga lýtur vissulega ákveðnum reglum sem
gilda innan hvers tungumáls en væntanlega líka almennum lög-
málum sem kveða á um það sem er mögulegt í mannlegu máli. Að
því gefnu að fjöldi setninga í hverju tungumáli sé óendanlegur er
greiðasta leiðin að upplýsingum um mögulegar setningagerðir í til-
teknu tungumáli sú að biðja málhafa ekki bara um dóma um það
sem þeir geta sagt heldur ekki síður um það sem þeir geta ekki sagt
– það er neikvæðar upplýsingar. Ef málhafi samþykkir t.d. setninguna
Í gær las þessi maður bók sýnir það að sögn í persónuhætti getur staðið
í öðru sæti í setningu, í þessu tilviki á milli atviksliðar í fyrsta sæti
(í gær) og frumlagsins (nafnliðarins þessi maður). Þessi setning, skoðuð
án samhengis, segir hins vegar ekkert um það hvort þessi tiltekna
orðaröð er skyldubundin eða valkvæð. Það er ekki fyrr en málhafinn
hafnar dæmi eins og *Í gær þessi maður las bók að það kemur í ljós að
í íslensku er regla sem kveður á um að sögn í persónuhætti megi að
jafnaði ekki vera aftar en í öðru sæti í setningu.5 Undantekningar frá
þeirri reglu eru ekki leyfðar í hefðbundnu málsniði (ótæka setningin
er því auðkennd hér með stjörnu). Að vísu eru frávik frá hefðbundinni
setningagerð til í kveðskap, en bundið mál lýtur að hluta til öðrum
málfræðireglum en óbundið mál, sem er til umræðu hér.
3.2 Dauð tungumál
Tungumál sem aðeins eru varðveitt í textum – dauð tungumál – eru
ólík lifandi málum að því leyti að þar er fjöldi setninga endanlegur.
Þær setningar sem koma fyrir í þeim eru segðir (e. utterances),
5 Reglan um að sögn í persónuhætti geti ekki staðið aftar en í öðru sæti er á ensku nefnd Verb Second
(skammstafað V2) og er einkenni allra germanskra nútímamála nema ensku (sjá t.d. Þórhall
Eyþórsson 1999). Í íslensku (og að hluta til í færeysku) gildir þessi regla raunar bæði í aðal- og
aukasetningum en í öðrum skyldum málum nánast einvörðungu í aðalsetningum. Sögnin getur
líka staðið fremst í tilteknum setningagerðum, t.d. í spurningum, skipunum og frásögnum (á
ensku Verb First, V1). Setningar þar sem sögnin stendur í þriðja sæti (á ensku Verb Third, V3) koma
einnig fyrir, einkum í talmáli, en lúta ákveðnum hömlum sem ekki verður nánar fjallað um hér
(sjá um þær einkum doktorsritgerð Ásgríms Angantýssonar 2011).