Andvari - 01.01.1993, Síða 173

ANDVARI
JARÐNÁND - UPPPRÁ
171
ekki skemur en þeir Camus eða Sartre í að setja jafnaðarmerki milli mann-
lífs og ábyrgðar: „Að vera ábyrgur er að vera maður“ (I, 255). Þeir sem
ekki finna til þeirrar ábyrgðar og axla hana verða mannleysur: lítils metnir
„léttúðarmenn“ (1,178). í framhaldinu má svo greina nokkurs konar hvörf
frá franskri hugsun til grískrar; því þótt frelsið ljái kostina þá telur Þórarinn
það ekki takmark í sjálfu sér heldur aðeins tæki: „Takmarkið er þroskinn.11
Til þess að kostir frelsisins séu nýttir þarf ábyrgðarkennd: „Frelsið eitt elur
aðeins los. Frelsi með ábyrgð elur þroska. Og þá er markinu náð“ (1,193).
Fyrir Þórarni eru því ábyrgð, þroski og manngildi tengd órjúfanlegum
böndum (1,161). Axlaðri ábyrgð fylgir þroski sem aftur er kjarni manngild-
isins. Þroskaði maðurinn er „batnandi“ maður (1,186); hann neytir þeirrar
orku sem í honum býr til að „realisera“ sjálfan sig og svalar þannig dýpstu
löngun manneðlisins (I, 454).
Vart verður til þess ætlast af mér að ég ýfist móti þeirri aristótelísku
þroskahugsjón sem hér er lifandi komin, enda hef ég skrifað heila bók
henni til varnar.6 Þá hef ég einnig áður gert mér mat úr stórkostlegri dæmi-
sögu Þórarins af lífsháska hests í Newcastle-höfn og hliðstæðum viðbrögð-
um einstaklinga af ólíku þjóðerni við honum (II, 180): sögu sem í einni and-
rá bítur bakífiskinn úr siðferðilegri afstæðishyggju.7 En hversu hárbeitt sem
dómgreind Þórarins kann að virðast varðandi ýmis lykilatriði siðferðisins,
hygg ég að um önnur komist hann því firrst sem sönnu er næst. Ég hef þá
einkum í huga greiningu hans á mannlegu eðli, en þar skefur Þórarinn ekki
utan af hlutunum: Maðurinn er í innsta eðli sínu „skepna, sem verður að
halda í skefjum“ (I, 94). Uppeldið og menningin eiga að stefna að því að
„temja villimanninn, sem í oss öllum býr“ (I, 217) og samviskan gegnir lyk-
ilhlutverki sem „hamla á villieðli mannsins“ (I, 214). Þroski skynseminnar
virðist því einkum í því fólginn að ná að beisla þann villta fola sem náttúr-
an ljær okkur öllum í vöggugjöf.
Fróðlegt er að velta fyrir sér hvaðan þessar myrku hugmyndir hafa ratað
inn í lífssýn Þórarins Björnssonar. Geta má til ýmissa orsaka. í fyrsta lagi
lendir hann í útsogi þeirrar bjartsýnisbylgju sem fylgdi upplýsingunni og
skildi eftir sig röst allt fram á þessa öld, meðal annars í marxískri sögu-
speki. Þar bar hæst hugmyndina um hið náttúrlega góðlyndi mannsins: um
litla engilinn innst í okkur öllum, fjötraðan af óhagstæðum ytri aðstæðum
sem á endanum grugga göfgi hans. Sigurður Guðmundsson hafði skopast
að þessari blámóðu-rómantík með þeim orðum að talsmenn hennar virtust
ekki hafa „skoðað heiminn við aðra birtu en gylling kvöldroðans um ís-
lenzkan sumaraftan.“8 Þórarinn gengur enn lengra en fyrirrennari hans og
boðar hvorki meira né minna en náttúrlega illsku mannsins. Slík öfgaköst
eru algeng í hugmyndasögunni: Menn sjást ekki fyrir í ákafa sínum þegar
husla á gamlar kreddur. I öðru lagi má ætla að Þórarinn hafi orðið fyrir