Andvari - 01.01.1993, Síða 175

ANDVARI
JARÐNÁND - UPPPRÁ
173
4. Traustleiki, hverfleiki
Eitt meginþemað í rituðu máli Þórarins Björnssonar er áhersla hans á
drenglyndi og heilindi. Því lengur sem hann er í skólastarfi því meira metur
hann traustleikann, að eigin sögn (I, 240), jafnvel á kostnað gáfnanna. Þær
síðarnefndu „eru ekkert nema möguleikar, sem eftir er að vinna úr. En til
þess þarf heiðarleika og siðgæði, og það ræður jafnan úrslitum“ (II, 355). í
mannlegum samskiptum er ekkert jafnslítandi og „óvissuþátturinn“ (I,
448), að vita ekki hvar maður hefur náungann. Þórarinn viðurkennir að
vísu að ef „hreinskilni er fólgin í því að útausa sínum versta manni“ þá sé
hún „orðin vafasöm dyggð“ (II, 271). Þetta eru alkunn sannindi: Heilindi
eru í besta falli nauðsynlegt en ekki nægilegt skilyrði dygðugs lífs því að
auðvitað getur illmennið verið sjálfu sér samkvæmt - í fólskunni. En að
sama skapi er til lítils að hafa til að bera hjartagæsku ef sjálfsvirðing og
sjálfsögun manns er ekki slík að hann geti komið gæskunni til skila í verki á
samræmdan hátt.
Einn mælikvarði okkar á eigin heilindi er að spyrja sig hvað maður
myndi aldrei gera undir neinum kringumstæðum, sama hversu miklir fjár-
munir væru í boði. Við getum flest byrjað á að útiloka eitthvað augljóst,
eins og að selja móður okkar mansali, og síðan bætt við listann fleiri og
fleiri grundvallarreglum sem við myndum aldrei brjóta. Því lengri sem list-
inn er þeim mun meiri er „traustleiki“ okkar. Þessi hugmynd að sjálfsprófi
er ekki ættuð frá Þórarni Björnssyni en kemur þó vel heim við skilgrein-
ingu hans á traustleikanum. Þeim sem annt er um þann eiginleika í fari
sínu virðist í fljótu bragði ráðlegast að koma sér niður á einhver siðferðileg
grundvallarlögmál, er þeir standi svo vörð um, hvort sem þau lögmál eru
trúarlegs eðlis (eins og hin „gullna regla“ Krists) eða heimspekilegs (nytja-
stefnukvarðinn, hið skilyrðislausa skylduboð Kants, o.s.frv.). Sá sem til-
einkar sér slík lögmál og hefur í heiðri á síður á hættu að verða fangi kring-
umstæðnanna: merglaus hentistefnumaður sem snýst í þessa áttina í dag í
breytni sinni og í hina á morgun, allt eftir því hvernig vindarnir blása.
Með þetta í huga er undarlegt hversu harða hríð Þórarinn gerir að öllum
almennum siðalögmálum. Það er að vísu hárrétt hjá honum að engin
grundvallarregla getur tekið af okkur ómakið að skoða hvert tilvik á þess
eigin forsendum. Jafnan reynir á dómgreind okkar, hið „sjáandi auga“ og
„tilfinninganæmleika“ (I, 138), við að fella tilvikið undir regluna. En það
þýðir ekki að við getum einfaldlega látið allar kenningar lönd og leið og
treyst á blábera dómgreindina; því á hverju á hún þá að nærast?12 Enn sem
fyrr liggur nærri að ætla að það sé sambland sálrænna og sögulegra ástæðna
sem villir Þórarni sýn, í þessu tilfelli einkum stækt hatur hans á þrætubók