Andvari - 01.01.1993, Síða 176

174
KRISTJÁN KRISTJÁNSSON
ANDVARI
marxista. Hann lifir á þeirri tíð er margt ungmennið lendir í „kenningakerfi
og glæpaklóm kommúnismans“ (II, 168); og fyrir þetta líður viðkvæm sál
hans slíka önn að dómgreindina brestur - allar kenningar eru hnepptar í
sama stakkinn og varpað út í ystu myrkur. Ég segi þetta ekki til að kasta
rýrð á hugsun Þórarins Björnssonar, fremur en með gagnrýni minni á
manneðliskenningu hans hér að ofan. Oft er besta leiðin til að varpa birtu
á styrkleika hugmyndakerfis einmitt sú að leita með logandi Ijósi að öllum
smæstu veikleikum þess og reyna að átta sig á hvaðan þeir séu runnir.
Hugsun Þórarins er svo skýr og máttug í heild sinni að þá sjaldan eitthvað
glepur honum sýn eru orsakirnar yfirleitt innan seilingar.
Traustleikinn er mannkostur, einn af þeim eiginleikum sem um stund
virðast lyfta manninum upp úr dufti tímanleikans og ljá honum hlutdeild í
alnánd eilífðarinnar. En jafnvel stórbrotnustu eigindir manneðlisins fá ekki
staðist straumfall tímans: Allt leitar á ný að ósi, hverfur í hið myrka haf.
Vitundin um hverfleika lífsins virðist aldrei hafa vikið langt frá hugskoti
Pórarins Björnssonar. Hún er honum nærri á kveðjustundunum í júní, í
minningargreinum, í dægurspjalli. Það er vitundin um að bak við alla
mannlega reisn, alla lífsnautn, þruma hin tregakenndu orð: „aldrei framar“
(I, 416). Árgangarnir eru eins og öldur á tímans sæ sem skola burt árunum
frá lærifeðrum sínum, einu og einu (I, 448); og þessir sömu lærifeður, sem
reika um stofurnar „með heitu blóði og mannlegum yl“, eru óðar en varði
orðnir „að myndum á veggjum skólans“ (I, 313).
En hvað getum við þá gert til að treina okkur andartakið, fullnýta kosti
þess: magna tímann í stað þess að drepa hann? Þórarinn á enga töfra-
formúlu fremur en við hin. Hann bendir þó á tvennt. Hið fyrra er að það sé
biðin sem geri menn djúpa: „Nú hafa engir tíma til að bíða: þess vegna eru
þeir grunnir. Menn gerjast í biðinni" (II, 267). Hugsunin, sem endurspegl-
ast í mörgum hugvekjum til nemenda um tilhlökkun, gleypigirni og ofsaðn-
ingu, virðist sú að með því að nálgast andartakið með „lotningarfullu hiki“
(II, 235) getum við teygt á því. Atburðurinn sjálfur sé þá ekki lengur hverf-
ul örskotsstund heldur varanleg heild tilhlökkunar, framkvæmdar og minn-
ingar. En það er ekki heldur sama hver atburðurinn er, hvaða nautn er
svalað - og þar komum við að síðara atriðinu: Þórarinn minnist þeirra orða
Romains Rolland að „raunverulega sé ekki til nema ein tegund sannrar
gleði, sköpunargleðin“ (I, 453). Þegar við sinnum verðugum verkefnum,
sem fullnægja skilningsnautn okkar og sköpunarþrá, hættir tíminn að
skipta máli. Hver er hraði hugsunar - hver er lengd sköpunar? Lokasvar
Þórarins virðist því að mótspil okkar gegn veldi tímans sé að hverfa inn á
svið þar sem hann „tengir sig ekki við“ okkur, þar sem við erum óhult. Og
hann hefur að minnsta kosti að einu leyti á réttu að standa: Rætur og væng-
ir lifa höfundinn, hið skapaða skaparann.