Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.02.1986, Síða 130

Tímarit Máls og menningar - 01.02.1986, Síða 130
Tímarit Máls og menningar um síðan Kant staðfesti hana að nýju í höfuðriti sínu Kritik der reinen Ver- nunft. Viðfang heimspekilegrar hug- sunar eru ekki áþreifanlegir hlutir, held- ur ímyndir og hugtök, sem hugsunin sjálf hefir skapað og tengt þeim. Jean- Paul Sartre hefir einnig sett þessa hugs- un skýrt fram, eins og eg hefi bent á annars staðar (sbr. Frumleg sköpunar- gáfa, bls. 37). I síðustu köflum III. bókar tekur Ar- istoteles enn að ræða um snertiskyn og hreyfing. Jurtin megnar ekki að hreyfast úr stað, en dýrið flytur sig til. Hvert er hreyfiaflið? spyr hann. Dýr stjórnast af hvöt: að forðast hið óþægilega og sækj- ast eftir þægindum. „Hreyfivaldurinn er því einn: hið eftirsóknarverða . . . vilj- inn er eins konar hvöt“ (169). I mann- legum athöfnum eiga hvöt og skynsemi oft samleið, en ósjaldan beinir ímyndun hvötinni að röngu marki. „En skyn- semin fer alltaf rétta leið“ — ef hún fær að ráða. Misræmi milli hvata og skyn- semi getur leitt til innri baráttu. Hér virðist Aristoteles hafa í huga forræðiskröfu skynseminnar í siðmenn- ingarsamfélagi. Og það hljómar nútíma- lega þegar hann spyr: „Til hvers eru vitsmunirnir?" Svar hans lýsir ekki mik- illi bjartsýni. „Eitthvert hagræði ættu þeir að hafa fyrir sálina eða líkamann. En um hvorugt er að ræða. Sálin mun ekki hugsa betur og líkaminn hefur það ekki betra“ (173). Eg hefi tæpt hér á fáeinum atriðum þessa merkilega rits og skal nú staðar numið. Það er einkum tvennt, sem verð- ur hinni skörpu hugsun Aristotelesar til hindrunar: annars vegar er hann flæktur í kenninguna um frumefnin fjögur, hins vegar brestur hann þekking á heila og taugakerfi. Nútíma sálfræðingar sækja því naumast beina þekking til hans. Samt er fróðlegt að fylgjast með viðleitni hans til að skýra ráðgátur sálarlífsins. Hún minnir okkur á að sálarfræði okkar tíma hefir ekki enn klifið hæsta tindinn, heldur veltist mitt í straumi framvind- unnar. Skyldi nokkurrar hinna mörgu sálfræðikenninga 20. aldar verða minnst eftir tvær árþúsundir? Eg las þessa bók með ánægju og fagna útkomu hennar. Sigurjón Björnsson stýrir liprum penna og ritar skýrt og gott mál. Neðanmálsgreinum er stillt í hóf og frágangur allur vandaður. Aðeins fáar stafvillur rakst eg á. Til hagræðis og skemmtunar fyrir lesendur, sem ekki kunna grísku, er gríska stafrófið, bls. 177. Með hjálp þess getum við lesið fáein orð, sem þýðandi hefir látið prenta með grísku letri. Mörg þeirra eru okkur kunn úr evrópsku vísindamáli. Það er metnaðarmál að þetta elsta sál- fræðirit sögunnar sé til á íslensku. Hafi þýðandi og útgefandi heila þökk fyrir framtakið. Matthías Jónasson „HÁLFLÍFS BANVÆN FAÐMLÖG" Því er ekki að neita, að Þórarinn Eldjárn kom lesendum sínum nokkuð á óvart með nýjustu ljóðabók sinni Yddi (For- lagið, 1984). Áður höfðu komið út þrjár kvæðabækur eftir hann, síðan smásagna- safn og loks skáldsaga. Eins og kunnugt er, hafði hann í kvæðum sínum haldið fast við hið hefðbundna ljóðform. í Er- indum 1979 er að vísu eitt kvæði, „Kart- öflumóðir", sem er ekki rímað, en í Yddi eru gömlu bragarhættirnir algjör- lega lagðir niður. Formbreytingin er augljós, og hún hefur að vonum haft 120
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140

x

Tímarit Máls og menningar

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.