Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.11.1971, Síða 97

Tímarit Máls og menningar - 01.11.1971, Síða 97
fæstum orðum sú kenning — eða öllu heldur vinnutilgáta — sagnfræðings að flest eða öll umskipti í sögu mannlegs sam- félags eigi sér efnahagslegar orsakir í víð- asta skilningi.“ Það er vissulega rétt, að kenning Engels um efnishyggju og hughyggju sem tvær meginfylkingar, er frá upphafi vega hafi tekizt á í heimspekinni, fær ekki staðizt. Hún hrekkur mjög skammt til skilnings á evrópskri fornaldar- og miðaldaheimspeki, enn fjær sanni er hún hvað snertir kín- verska og indverska heimspeki, og síðast en ekki sízt villir hún sýn á sérstöðu marx- ismans í heimspekisögunni. Einmitt í því atriði er þó Þorsteinn sammála Engels: hann telur marxismann efnishyggjufrum- speki. Tæpast verða færð að því sterk rök, að Marx hafi „boðað “ slíka frumspeki. í æskuritum sínum, einkum Parísarhandrit- unum, þar sem hann tekur heimspekileg vandamál meir til meðferðar en síðar varð, skilgreinir hann þá nýju heimspeki, er hann stefndi að, hvorki sem efnishyggju né hughyggju, heldur afneitun þessa val- kosts, díalektíska „upphafningu“ beggja skauta. Þegar hann í síðari ritum lýsir afstöðu sinni til heimspekinnar — í víðasta heimspekilegum skilningi — er oftast um að ræða stuttar og tvíræðar athugasemdir, oft býsna léttúðarkenndar, svo að auðvelt hefur verið að koma við mjög mismunandi túlkunum. í síðari þróun marxismans hefur sem kunnugt er gætt mjög tilrauna til að sveigja hann nær frumspekilegri efnishyggju, en lengst af hefur þó haldizt lifandi vitundin um að marxisminn væri efnishyggja í öðr- um skilningi en önnur eldri heimspekikerfi — hann legði nýja merkingu í sjálft efnis- hyggjuhugtakið. Þorsteinn drepur hvergi á þetta sjónarmið né tilraunir, sem gerðar hafa verið til að útskýra það nánar. Kunn- Vmsagnir um bcekur ust þeirra er sú, sem Lenín gerði með rit- inu „Efnishyggja og reynslugagnrýni" (Materialismus und Empiriokritizismus); þótt lausn hans geti ekki talizt viðunandi, bregður hún þó nokkuð skýru ljósi á þau vandamál, sem hér er um að ræða. Gagnstætt þeim, sem töldu hið arftekna efnishugtak úrelt vegna nýrra uppgötvana náttúruvísindanna, heldur Lenín því fram að merking þess og gildi séu óháð öllum niðurstöðum einstakra vísindagreina: efnið er samkvæmt skilgreiningu hans hlutlœgur veruleiki, óháður vitundinni. En með þess- ari skilgreiningu er efnishugtakið í raun og veru leyst upp fremur en endurnýjað: við hugtakið hlutveruleiki — sem felur í sér sjálfstæði gagnvart vitundinni — er engu nýju einkenni bætt með því að kalla það efni. Þar er því um merkingarsnauða nafnbót að ræða, en ekki skilgreiningu. Afstaða Leníns er þannig tvíbent: hann gerir sér grein fyrir að frumspekilegar hug- myndir um eigindir efnisins samrýmast ekki marxískri heimspeki, en reynir þó að halda í efnishugtakið sjálft með því að tæma það af allri merkingu. Þessi tæming leiðir til þess, að þunga- miðja efnishyggjunnar flyzt af ontológíska sviðinu yfir á hið þekkingarfræðilega. En hér gætir aftur hins sama tvískinnungs hjá Lenín: um leið og hann leggur áheizlu á þekkingarfræðina sem helzta vettvang átak- anna milli efnishyggju og hughyggju, reyn- ir hann að einfalda og lítillækka þekking- arferlið sjálft, en það skilgreinir hann sem endurspeglun veruleikans. Sannleikskjarn- inn að baki þessu líkingamáli er sá, að þekkingarferlið vísar til hlutveruleikans — það er sérstakur og tiltölulega sjálfstæður þáttur í mannlegum samskiptum við þenn- an veruleika. Endurspeglunarlíkingin hefur hins vegar — eins og reynslan hefur sýnt — þann ókost, að hún ýtir undir rangan skilning á þessum tengslum við veruleik- 175
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132

x

Tímarit Máls og menningar

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.