Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar - 01.01.2012, Blaðsíða 104

Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar - 01.01.2012, Blaðsíða 104
104 lega þekktastur þeirra sem orðuðu þá hugsun á fyrri hluta sautjándu aldar að vísanir í tilgangsorsakir væru ákaflega takmarkaðar og því varhugaverðar.38 Lesendur hans rekast á margs konar rök sem má kannski greina í tvo flokka. Þeir sjá almenna fullyrðingu um að tímanum sé illa varið í að leita tilgangs- orsaka, sérstaklega þar sem enn megi finna, skoða og greina náttúrulegri orsakir. Einnig má finna sértækari kenningu um að tilgangsorsakir séu ein- hvers konar náttúrulegar orsakir í dulargervi eða hreinn tilbúningur. Í öllu falli getum við ekki haft beina reynslu af þeim. Gagnrýni Bacons er blanda af heilbrigðri skynsemi og misskilningi. Auðvitað geta tilgangsorsakir ekki einar og sér fullnægt náttúrurannsóknum. Sá sem gleymir sér við þær getur vissulega verið að vanrækja aðra og mikilvægari rannsóknarskyldu. Á hinn bóginn hefur hann rangt fyrir sér um það að tilgangsorsakir eigi að lúta nákvæmlega sömu reynsluskilyrðum og það sem hann kallar náttúrulegar orsakir.39 Það kann vel að vera að hann hafi haft fyrir framan sig verk sem gerðu sig sek um þetta og raunar er það eins víst þegar hugsað er til þeirra sérkennilegu bókmennta sem fóru um hendur manna í upphafi sautjándu aldar.40 En tilgangsorsakir í hefðbundnum skilningi tengjast annars konar reynslu en hefðbundnari áhrifsorsakir sem Bacon var vafalaust að vísa til í gagnrýni sinni. önnur gagnrýni á tilgangsorsakir kom frá Descartes. Hann var vissu- lega engu síðri vísindamaður en Bacon en gagnrýni Descartes var hins vegar fremur byggð á guðfræðilegum forsendum. Rök Descartes voru ekki þau að hvorki tilgangur né markleitni fyrirfyndust í veröldin. Þvert á móti, samkvæmt honum er marksækni veraldarinnar grundvallarstaðreynd. Hins vegar er markhyggja sem hluti af vísindalegri aðferð ómöguleg þar sem hún ýkir í senn stöðu mannsins innan sköpunarinnar og möguleika hans 38 Advancement of Learning (1605), bækur 2 og 3. 39 Hér er því ekki verið að gefa í skyn að engin reynsluskilyrði komi við sögu. Það má ekki gleyma því að markhyggja Aristótelesar sprettur af mjög nákvæmum rann- sóknum á lífverum og vistkerfum. Þannig hafa margir gagnrýnendur litið á vísanir til tilgangsorsaka sem einfeldningslega raunhyggju. 40 Sá hugmyndaheimur og þær kenningar sem Bacon þekkti til er mikill frumskógur og þyrfti í raun heila grein til þess að rekja þá þræði alla. Þær „sérkennilegu bók- menntir“ sem hér er vísað til eru til dæmis rit Johns Dee (1527–1609) sem blönd- uðu saman dulspeki, stærðfræði, heimspeki og náttúrufræði á torræðan hátt. Bacon sjálfur átti sér einnig mörg andlit sem heimspekingur og vísindamaður; andlit sem getur verið erfitt að samræma. Hann var í raun og veru mjög andlega þenkjandi raunvísindamaður. HeNRy AlexANdeR HeNRySSoN
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164
Blaðsíða 165
Blaðsíða 166
Blaðsíða 167
Blaðsíða 168
Blaðsíða 169
Blaðsíða 170
Blaðsíða 171
Blaðsíða 172
Blaðsíða 173
Blaðsíða 174
Blaðsíða 175
Blaðsíða 176
Blaðsíða 177
Blaðsíða 178
Blaðsíða 179
Blaðsíða 180
Blaðsíða 181
Blaðsíða 182
Blaðsíða 183
Blaðsíða 184
Blaðsíða 185
Blaðsíða 186

x

Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar
https://timarit.is/publication/1098

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.