Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar - 01.01.2012, Blaðsíða 108

Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar - 01.01.2012, Blaðsíða 108
108 eitthvað virtist gott eða væri gott í sjálfu sér þegar hann ræddi tilgang og markmið.51 Hér snýst spurningin um það hvort tilgangsskýringar segi meira um heiminn í sjálfum sér eða skýringamöguleika mannsins.52 Fyrst þarf að svara annarri spurningu: Hvers vegna byggist markhyggja á gildisdómum?53 Svarið er að annars myndu tilgangsskýringar ekki útskýra neitt, en það vekur aðra spurningu: Hvers vegna myndu þær ekki gera það? Tvær leiðir eru mögulegar til þess að renna stoðum undir hvers vegna útskýringar sem vísa til gæða séu svo réttmætar. Annars vegar sú leið að nálgast tilgangsorsakir á sama hátt og ástæður í hugarvirkni, þ.e.a.s. við drögumst að einum möguleika vegna þess að við teljum okkur hafa ástæðu til að velja hann.54 Við veljum það sem er gott.55 Vandamálið við þessa leið er augljóslega það að flestir hlutir búa ekki yfir neinni hugarvirkni og flest atvik eiga sér stað vegna ferla sem koma til vegna hreyfingar þess sem við 51 Sjá Eðlisfræðina, Bók II, 3. kafli. 52 Þekktasta greiningin á þessari spurningu er án efa framsetning Kants á „Mótsögn tilgangsmiðaðs dóms“ sem hann setur fram í Kritik der Urtheilskraft, § 70. Í grein- ingunni á mótsögninni kemur fram sú skoðun Kants að sumar verur í náttúrunni, organískar verur, séu einfaldlega þess eðlis að við skiljum þær ekki nema út frá mark- miðum og hlutverki og því verðum við að láta þá staðreynd stjórna rannsóknum okkar á þeim. Hins vegar kemur einnig jafn skýrt fram hjá Kant að þær rannsóknir mega ekki vera í mótsögn við náttúruvísindalegar rannsóknir. Vísun í tilgangsorsak- ir á m.ö.o. að takmarkast af því svigrúmi sem náttúruvísindin setja þeim. 53 önnur spurning gæti verið sú hvers vegna við ættum yfirleitt að nefna náttúruna og gildi í sömu andrá. Tilgangsástæður eða orsakir virðast ekki þurfa að tengjast gild- um. Fæstir þeir heimspekingar sem ræða þær yfirleitt í samtímanum eru reiðubúnir að ræða þær í tengslum við einhvers konar forskriftir. Það að eikin breiði út rætur sínar til þess að draga til sín næringu úr jarðvegi er ekki annað en lýsing á dæmigerðri hegðun. Þeir heimspekingar sem vilja ekki slíta upp sögulegar rætur markhyggju hafna þessu hins vegar og segja að slík lýsing eða skýring segi hvernig einstök eik ætti að haga sér. Skýringin sameinar þannig lýsingu á dæmigerðum einstaklingi og mati á því hvernig ákveðinn einstaklingur uppfyllir hlutverkið sem lýsingin kveður á um. 54 Heimspeki samtímans geymir mikinn sjóð af slíkum íhugunum um ástæður þess hvers vegna eitthvað varð fyrir valinu eða átti sér stað. Þessari grein er ekki ætlað að blanda sér í þá umræðu. 55 Í þessu samhengi ber þó að varast margt, sérstaklega ef menn ætla sér ekki að styðja einhvers konar hugmarkhyggju (e. mentalism in teleology) eins og þá sem Woodfield heldur fram (sjá neðanmálsgrein hér að framan). Um hugmarkhyggju, vandamál hennar og rök fyrir markhyggju sem byggir á öðru sjónarhorni, má lesa hjá Mark Bedau, „Against Mentalism in Teleology“, American Philosophical Quarterly 1/1990, bls. 61–70. Svo er það aftur annað mál að öll þekkjum við ástæður þess hvers vegna við breytum gegn betri vitund. Heimspekin er full af vangaveltum um slík mál. HeNRy AlexANdeR HeNRySSoN
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164
Blaðsíða 165
Blaðsíða 166
Blaðsíða 167
Blaðsíða 168
Blaðsíða 169
Blaðsíða 170
Blaðsíða 171
Blaðsíða 172
Blaðsíða 173
Blaðsíða 174
Blaðsíða 175
Blaðsíða 176
Blaðsíða 177
Blaðsíða 178
Blaðsíða 179
Blaðsíða 180
Blaðsíða 181
Blaðsíða 182
Blaðsíða 183
Blaðsíða 184
Blaðsíða 185
Blaðsíða 186

x

Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar
https://timarit.is/publication/1098

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.