Hugur - 01.01.2002, Blaðsíða 37

Hugur - 01.01.2002, Blaðsíða 37
Ásetningur Hugur skilningi," gagnstætt afturvísandi hvötum og ásetningi) jafngildir því að segja eitthvað á borð við: „Líttu á athöfnina í þessu ljósi." Þegar eigin at- hafnir eru útskýrðar með vísun til hvatar er ákveðnu ljósi varpað á þær. Svona skýring fæst oft sem svar við spurningunni „Hvers vegna?" Hvort ljósið sem maður varpar á eigin athöfn er hið rétta ljós er sérdeilis erfið spurning. Hvatirnar aðdáun, forvitni, illgirni, vinátta, ótti, sannleiksást og ör- vænting, ásamt fjólda annarra, eru ýmist af þessari flóknu gerð eða framvísandi og blandaðar. Eg kalla hvöt framvísandi ef hún felur í sér ásetning. Til dæmis jafngildir það að segja að einhver hafi gert eitthvað af ótta við x oft því að segja að hann hafi gert það til að forðast x eða til að x mundi ekki gerast. Snúum okkur nú frá hvötum í hversdagslegum skilningi og „túlkandi" hvötum og að afturvísandi hvötum. Hvers vegna er það svo að þegar um er að ræða hefnd, þakklæti, meðaumkun eða iðrun er hinn liðni atburð- ur (eða núverandi ástand) ástæða til athafnar en ekki bara andleg or- sök? Það athygliverðasta við þessar fjórar hvatir er hvernig þær fela í sér gott eða illt. Ef ég er einhverjum þakklát er það vegna þess að hann hef- ur gert mér eitthvað gott, eða að minnsta kosti tel ég hann hafa gert það, og ég get ekki sýnt honum þakklæti með einhverju sem ég ætla að muni skaða hann. Ef ég iðrast hef ég andstyggð á ákveðnum hlutum sem gerðu mér gott. Ég gæti ekki sýnt iðrun með því að skemmta mér eða vegna einhvers sem ég teldi ekki illt. Ef ég leita hefnda og geri eitthvað sem reynist koma sér vel fremur en illa fyrir óvin minn er athöfn mín, með því að vera óvininum hagstæð, orðin óviljaverk. Þetta er lykillinn að þeim vanda sem við okkur blasir. Ef gerandinn þarf bæði að líta svo á að hann komi einhverju góðu eða slæmu til leið- ar með athöfninni og að ákveðinn atburður úr fortíðinni sé annað hvort góður eða slæmur til að hægt sé að segja hann ástæðu athafnarinnar þá er þessi ástæða ekki andleg orsök heldur hvöt. Það sýnir sig þegar ger- andinn hugleiðir svar sitt við spurningunni „Hvers vegna?" Svo gæti virst sem þetta væri ekki það sem mikilvægast er í þessu sambandi heldur hitt að hægt er að spyrja um fyrirhugaða athöfn og svarið getur þá falið í sér eitthvað um fortíðina: „Ég ætla að drepa hann." - „Hvers vegna?" - „Hann drap fóður minn." En vitum við hvað fyrirætl- un um athöfn er annað en að í henni felst forspá sem réttlætt er með til- vísun í ástæðu til athafnar? Auk þess er merking hugtaksins „ástæða til athafnar" nákvæmlega það sem við leitumst við að skýra hér. Er ekki hægt að spá fyrir um andlegar orsakir og afleiðingar þeirra, eða jafnvel afleiðingarnar eftir að orsakirnar hafa átt sér stað? Til dæmis: „Þetta á 35
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132

x

Hugur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Hugur
https://timarit.is/publication/603

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.