Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar - 01.05.2009, Blaðsíða 53

Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar - 01.05.2009, Blaðsíða 53
KREPPUR OG KAPITALISMI Á næstu áratugum tókust á tvær meginkenningar innan sósíalistahreyf- ingarirmar um ástæður þess að kapítalisminn endaði óhjákvæmilega í kreppu. Önnur var kenning Rudolfs Hilferding og félaga hans um að ójafhvægi og skipulagsleysi markaðarins væru höfuðorsakir kreppu- ástands.36 Hin kenningin, og sú sem varð ofan á bæði í Sovétríkjunum og í vestrænum marxisma, var kenningin um ónóga eftirspurn. Rosa Luxemburg útfærði hana ítarlega í bók sinm' Upphleðsla auðmagnsins (1913), þar sem hún lýsir því hvernig ör gróðamyndun knýi kapítalista til að leita til svæða og sviða utan hins kapítalíska framleiðslukerfis í því skyni að festa fé í arðbærum rekstri og halda uppi gróðahlutfallinu. Á 19. öldinni fundu t.d. enskir baðmullarframleiðendur markaði fyrir vörur sínar hjá bændum á Indlandi, í Amerfku og Afrfku og þýski efhaiðnaðurinn seldi litarefhi til frumstæðra landa í Affíku og Asíu. Kapítalisminn leggur sífellt undir sig ný svæði, ekki aðeins með verslun heldur landvirmingum og jafnvel ránum, og verða þarmig mörg lönd nýlenduveldunum að bráð.37 Harðnandi sam- keppni í verslun milli kapítalískra ríkja og landa utan kapítalíska kerfisins leiðir til heimsvaldastefnu. Markaðir taka að þverra effir því sem kapítal- isminn breiðist út um heimsbyggðina og er óhjákvæmileg afleiðing þess kreppa, stríð og bylting á heimsvísu. Rússneski byltingarmaðurinn VI. Lenín hélt svipuðum hugmyndum fram í bæklingnum Heimsvaldastefhan, hæsta stig auðvaldsins (1916), þar sem hann telur kapítalismann í þróuðum iðnríkjum vera kominn á stig heimsvaldastefnu, sem hann skilgreinir sem „deyjandi auðvaldsskipulag". Á því stigi festir „drottinvald einokunar og fjármálaauðvalds" sig í sessi og samfélagsþróunin einkennist af vaxandi átökum milli auðmagns og verkalýðs en einnig milli heimsvaldaríkja og nýlendna, einokunarhringa og auðvaldsríkjanna sjálfra. Kenningar af þessum toga voru alls ekki bundnar við marxista, þær má finna hjá hagfræðingum af skóla nýklassískrar hagfræði og urðu vinsælar á hátindi heimsvaldastefhunnar um og eftir aldamótin 1900. Enski hagfræð- ingurinn J.A. Hobson var einn áhrifamesti talsmaður þessarar kenningar, en kjarni hennar er sá að kapítalisminn geti ekki viðhaldið sér af eigin 36 Sbr. Rudolf Hilferding, Finance Capital. A Study ofthe Latest Phase of Capitalist Developmmt, London: Routledge & Kegan Paul, 1985. Bókin kom fyrst út árið 1910 undir titlinum Das Finanzkapital: Eine Stndie iiber diejiingste Entwicklung des Kapitalismus. 37 Rosa Luxemburg, The Accumidation of Capital, London: Routledge and Kegan PaulLtd., 1951,kaflixxvi. 38 V.l. Lenín, Heimsvaldastefhan. Hæsta stig auðvaldsins, Reykjavík: Heimskringla, 1961, sjá einkum 7. og 10. kafia. 51
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164
Blaðsíða 165
Blaðsíða 166
Blaðsíða 167
Blaðsíða 168
Blaðsíða 169
Blaðsíða 170
Blaðsíða 171
Blaðsíða 172
Blaðsíða 173
Blaðsíða 174
Blaðsíða 175
Blaðsíða 176
Blaðsíða 177
Blaðsíða 178
Blaðsíða 179
Blaðsíða 180
Blaðsíða 181
Blaðsíða 182
Blaðsíða 183
Blaðsíða 184
Blaðsíða 185
Blaðsíða 186
Blaðsíða 187
Blaðsíða 188

x

Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar
https://timarit.is/publication/1098

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.