Læknablaðið : fylgirit - 01.01.2013, Síða 9

Læknablaðið : fylgirit - 01.01.2013, Síða 9
XVI VISINDARAÐSTEFNA Hl FYLGIRIT 73 OPINN FUNDUR FYRIR ALMENNING ÁGRIP FYRIRLESTRA O 1 Forvarnir gegn hjarta- og æðasjúkdómum Guðmundur Þorgeirsson Prófessor í hjartalækningum gudmth@landspitali.is Það eru gamalgróin sannindi að betra sé heilt en vel gróið og því ætti að vera vænlegra að fyrirbyggja sjúkdóma en lækna. Erfitt er að finna farsælli hagnýtingu þekkingar en að forða samborgurunum frá þeirri þjáningu, lífskjararöskun og kostnaði sem sjúkdómum fylgja. Mikilvægust eru þó lifsgæðin sem felast í góðri heilsu. Helstu forsendur forvarna gegn hjarta- og æðasjúkdómum eru eftirfarandi: 1. Ný og aukin þekking á meinþróun æðakölkunar hefur dýpkað skilning á því hvemig hinar sjúklegu breytingar byrja og þróast, hvemig unnt er að stöðva framvindu þeirra og jafnvel snúa þeim við. 2. Hjarta- og æðasjúkdómar tengjast ákveðnum þáttum í lifsstíl sem og lífeðlisfræðilegum þáttum sem unnt er að breyta. 3. Óyggjandi hefur verið sýnt fram á að meðferð slíkra áhættuþátta (riskfactor modification) dregur úr dánartíðni og sjúkleika, ekki síst hjá fólki sem þegar hefur greinanleg merki æðakölkunar. Einnig liggja fyrir sannfærandi gögn um að jákvæðar lífsháttabreytingar þjóða geti haft mikil áhrif til góðs á heilsufar. Tækifæri og þekking til að draga úr þjáningum og kostnaði af völdum hjarta- og æðasjúkdóma með forvamarstarfi eru þannig ótvírætt til staðar en stórlega vannýtt. Hins vegar verður einnig að gæta hófs í umfjöllun um þessi mál svo að ekki sé ýtt undir það hugarfar að lífið sé jarðasprengjusvæði þar sem hættur leynast við hvert fótmál. í forvamar- starfi eins og í allri læknismeðferð verður því að gera þá kröfu að úrræði og ráðleggingar séu gagnreynd, það er hafi staðist próf vandaðra rann- sókna. Nokkm fyrir miðbik síðustu aldar riðu hjarta- og æðasjúkdómar eins og faraldur yfir heimsbyggðina, náðu hámarki í hinum iðnvæddari Vesturlöndum um 1960 og byrjuðu að lækka um 1970. Bylgjan kom um það bil 10 ámm seinna til Islands, náði hámarki um 1970 og byrjaði að hníga upp úr 1980. Eitt fyrsta stóra rannsóknarátakið sem gert var í faraldsfræði þessara sjúkdóma er kennt við borgina Framingham í nágrenni Boston. Árið 1961 var orðið ljóst að þeir íbúar Framingham sem höfðu hækkaðan blóðþrýsting og hækkað kólesteról voru mun líklegri til að fá kransæða- stíflu og hjartadrep en aðrir íbúar Framingham, þótt þeir væru að öðm leyti heilbrigðir. Hugtakið áhættuþáttur kransæðasjúkdóms var þar með orðið til og lagði gnmdvöllinn að því forvarnarstarfi sem víða fylgdi í kjölfarið, meðal annars hér á Islandi. Fjölmargir áhættuþættir hafa síðan verið skilgreindir og mikið rann- sakaðir. Þeir mikilvægustu, auk hækkaðs kólesteróls og háþrýstings, eru: Aldur, kyn, fjölskyldusaga, sígarettureykingar, sykursýki, lágt HDL-kólesteról, langvinnur nýmasjúkdómur, hækkað lípóprótein(a), aukning bólguþátta í blóði, kyrrseta, offita og öll teikn um æðakölkun hvar sem er í slagæðakerfinu. Stöðugt bætist við þennan lista og þótt samstaða ríki um að samvirkni sé milli áhættuþátta, og því hljóti heild- stætt eða að minnsta kosti fjölþætt áhættumat að vera nauðsynlegur grundvöllur meðferðar til áhættuminnkunar, er það óútkljáð álitamál hversu langt eigi að ganga í þeim efnum, hversu marga hinna nýrri áhættuþátta borgi sig að mæla. Rannsóknir Hjartavemdar hafa dregið upp skýra mynd af áhættu- þáttum íslendinga sem em í aðalatriðum hinir sömu og í öðrum löndum og hafa svipað vægi og í Evrópu. í forvarnarstarfi gegn hjarta- og æða- sjúkdómum er í stórum dráttum beitt tveimur aðferðum: 1) Greining og meðferð áhættuhópa (high risk strategy) og 2) lýðgrunduð íhlutun (population strategy). Báðar aðferðir eru nauðsynlegar og styrkja hvor aðra en nýlegar rannsóknir sýna að lýðgrunduð íhlutun, eins og mat- aræðisbreytingar sem leiða til lækkunar á kólesteróli og blóðþrýstingi hjá þjóðinni, svo ekki sé talað um minnkaðar reykingar, hafa gríðarleg áhrif til lækkunar á dánartíðni úr kransæðasjúkdómi. O 2 Skurðaðgerðir á íslandi við slitgigt, nýjar fóðringar eða staurliður Halldór Jónsson jr. Prófessor í bæklunarskurðlæknisfræðum halldor@landspitali. is Slitgigt byrjar einkennalaust á þrítugs- og fertugsaldri og er orðin mjög algeng um sjötugt. Næstum allir hafa einhverjar meinafræðilegar breytingar í þungaberandi liðum um fertugt, þó svo fæstir séu komnir með einhver einkenni á þeim tíma. Sjúkdómurinn leggst jafnt á karla og konur í byrjun, en konur fara svo fram úr körlum eftir tíðahvörf. í flestum tilfellum kemur slitgigtin fyrirvaralaust, það er án þekktrar orsakar. Hún er þá bundin við fáa liði, en getur líka verið dreifð. Algengasta röðin er: fjær-, nærkjúku- og þumalrótarliður í hendi, hrygg- þófa- og smáliðir í háls- og lendahrygg, stórutáarliðir í fæti, hné- og mjaðmaliðir. Slitgigt er algengari í höndum og hnjám hjá konum, en jafn algeng í mjöðmum og hnjám hjá körlum. Slitgigt getur einnig orðið við þekktar eða fyrirliggjandi orsakir eins og stóra áverka eða endurtekna litla áverka, meðfæddan þróunarlegan galla á liðum eða annan kerfis- bundinn sjúkdóm sem og við útfellingu járns og kristalla. Rannsóknir hafa sýnt að tíðni mjaðmaslitgigtar er margfalt hærri hér á landi en í Suður-Svíþjóð. Þá hafa rannsóknir einnig sýnt tengsl milli offitu og starfa sem fela í sér miklar beygjur í hné og slitgigtar, mögulega er það einnig þannig í mjöðm. Aðrir liðir hafa verið minna rannsakaðir. Aðaleinkenni slitgigtar er stirðleiki, einnig sársauki sem versnar við hreyfingu en lagast í hvíld. Tímalengd og styrkur sársaukans er einnig einkennandi fyrir alvarleika sjúkdómsins. Skoðun getur sýnt bólgu og afmyndanir á liðum, ofvöxt beina, brak og takmörkun á hreyfingu, einnig óstöðugleika, óþægindi eru mismunandi eftir staðsetningu. Algengast er að einstaklingar leiti til heimilislæknis eða beint til sérfræðings í gigtlækningum eða bæklunarskurðlækningum til skoð- unar og rannsóknar á vandamáli sínu. Venjuleg röntgenmynd staðfestir shtgigt og á hvaða stigi hún er. í framhaldinu er tekin ákvörðtm um LÆKNAblaðiö 2013/99 9
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108

x

Læknablaðið : fylgirit

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Læknablaðið : fylgirit
https://timarit.is/publication/991

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.