Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.06.1983, Blaðsíða 100

Tímarit Máls og menningar - 01.06.1983, Blaðsíða 100
Tímarit Máls og menningar eitthvað er sagt, andstætt yrðingu, sem er ’það’ sem sagt er. Þetta er alls ekki svo einfalt. Orðræðan er einnig það sem sagt er, en lítur það frá öðrum sjónarhóli en við sjáum hina augljósu merkingu setningarinnar. Tökum yrðinguna ’ég lýg’ sem dæmi. Við sjáum að gerandi orðræðunnar skiptist a. m. k. í tvennt: (1) þann sem nú segir satt, þegar hann segist ljúga, og (2) þann sem yfirleitt lýgur. Eiginlega er um hvorugan hægt að segja hvort hann lýgur eða segir satt. Yrðingin er þess vegna: ég lýg, en orðræðan: ég lýg/ég segi satt. Greining orðræðu fæst við hver segi hvað í texta. Við gerum ráð fyrir þremur persónum hið minnsta, sem tala, eða e. t. v. er betra að segja að talað sé frá þremur stöðum (sbr. ’sjónarhorn’): höfundur, sögumaður, persóna. Fjórði aðili getur einnig verið nálægur, auk hinna þriggja: lesandi. Allir höfundar eiga nefnilega eins konar samtal við hugsanleg viðbrögð lesand- ans, þó að það komi ekki alltaf eins skýrt í ljós og í Lilju eftir Halldór Laxness: „Eg gef manninum þetta nafn einúngis til þess að menn taki eftir sögunni og hugsi með sér: nei þetta hlýtur að vera skemtileg saga.“ (I fáum dráttum, bls. 58; sbr. t. d. einnig I sama klefa eftir Jakobínu Sigurð- ardóttur). Það er nærvera sögumanns sem gerir texta að skáldsögn.7 Halldór Laxness segir um þennan sögumann: Leingi hefur sú spurning strítt á þann sem hér heldur á penna, hversu farið skuli með mann nokkurn sem við skulum kalla Plús Ex. Hver er Plús Ex? Það er sú boðflenna med aungu nafni og óglöggu vegabréfi sem ævinlega er viðstödd líkt og gluggagægir hvar sem gripið er ofaní skáldsögu. Þessi herra er aldrei svo smáþægur að setjast aftastur í persónuröðinni, heldur sættir sig ekki við annað en öndvegi nær miðju frásagnarinnar, jafnvel í sögu þar sem höfundur gerir sér þó alt far um að samsama ekki sjálfan sig sögumanninum. (Upphaf mannúðarstefnu, bls. 73.). Sumir álíta að sögumaður þurfi að vera sýnilegur í texta til að gegna einhverju hlutverki. T. d. er sögumaður það í tilvitnuninni í Lilju hér að framan: „Ég gaf manninum . . .“. Hér er ’ég’ bæði sögumaður og persóna í sögunni, og sjálfsagt álíta einhverjir að þetta ’ég’ sé einnig höfundurinn sjálfur af því að persónan hefur ekkert nafn og á þar að auki ýmislegt sameiginlegt með höfundi. I tákneðlisfræðinni er því haldið fram að höfundur, sögumaður, persóna og lesandi séu alltaf virk í öllum skáldsögum, og að þau séu aldrei eitt og hið sama, þó að þau skarist. Orðræðugreiningin leitar að mismun þessara þátta textans: 330
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124

x

Tímarit Máls og menningar

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.