Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.09.1985, Blaðsíða 27

Tímarit Máls og menningar - 01.09.1985, Blaðsíða 27
Loftur á „hinu leiksviðinu" — er Loftur tragísk hetja eða er hann bara taugaveiklaður stráklingur í einhvers konar seiðskrattaleik? Ekkert af þessu er auðskilið af yfirborðsgerð leikritsins. Sé það hins vegar skoðað í ljósi sálgreiningarinnar koma í ljós afstæður, sem raða sér saman í mynstur, hreyfing verður til sem liggur ekki aðeins til grundvallar þessu verki, heldur kannski öllu höfundarverki Jóhanns Sigurjónssonar. Jóhann var næmur listamaður, jafnvel ofurnæmur, í verkum hans speglast andlegar hræringar samtíma hans, efasemdir og örvænting. Sálarstríðið sem felst í leikritinu Galdra-Lofti er á engan hátt einkamál Jóhanns Sigurjónssonar — heldur er það sálarstríð þessarar aldar. II. Það er ákaflega erfitt að skilgreina bókmenntafræðihugtakið „íronía" og æ erfiðara eftir því sem skáldverkið er íronískara, eftir því sem íronían er byggð kirfilegar inn í sjálfa hugsun og lífsviðhorf verksins. íronía hefur í för með sér alveg sérstaka tvíræðni eða tvöfeldni í textanum, það sem er sagt, er ekki satt eða að minnsta kosti ekki allur sannleikurinn. I „háði" eða „satíru" eru skilaboðin til lesanda um ótrúverðugleika textans oftast skýr og ótvíræð og liggja meira eða minna á yfirborðssviði verksins. I íroníunni eru öll skilaboð torræðari; fjarlægð, efi og vantrú íroníunnar geta laumast inn í samspilið á milli merkingarsviða textans, með eða án vitundar höfundarins. Hann býr til blekkingu í textanum en afhjúpar hana samtímis. Og þannig má segja að íronían sé „stöðug hreyfing frá og fram hjá öllum boðskap".5 íroníu má samkvæmt þessu skilgreina sem samspil á milli blekkingar og afhjúpunar á henni, flótta frá merkingu, fjarlægð frá yrkisefninu og efa um allan „sannleika". Afneitun- in sem felst í slíkri íroníu getur verið erfið lesandanum, af því að öll höfum við djúpa þörf fyrir öryggi, samræmi og eindrægni. Hins vegar einkennir þessi tegund íroníu mörg af bestu bókmenntaverkum seinni tíma og hún gegnsýrir leikritið Galdra-Loft, ekki aðeins hluta þess eða einstakar persónur heldur allt verkið niður á dýpstu merkingarsvið þess — „hitt leiksviðið" eins og Freud kallaði dulvitundina. íronían birtist manni strax í fyrstu setningum leikritsins. Leikritið hefst inni í miðri sögu fyrsta ölmusumannsins,6 sem segir frá stórmennskubrjál- æði „aumingja" nokkurs úr landsfjórðungnum. Sagan myndar heild þó að byrjað sé í miðjum klíðum, fyrst er sagt hlutlaust frá ummælum „hans", svo kemur afhjúpunin og loks niðurstaðan sem er margræð. Sagan er kaldhranaleg, laus við samúð eins og alþýðlegar gamansögur af geðsjúk- lingum eru — en um leið er lögð áhersla á að þetta er engin gamansaga. TMM XIX 289
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140

x

Tímarit Máls og menningar

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.