Hugur - 01.06.2008, Blaðsíða 71

Hugur - 01.06.2008, Blaðsíða 71
Stokkar og steinar Platons 69 2. Platon ogfrummyndir Eins og kemur fram í Ríkinu (479b-d) álítur Platon að skynhlutir séu, eins og hann segir, ekki frekar F en ekki-f7. Astæðan fyrir þessu viðhorfi held ég að sé sú að Platon tekur fyllsta mark á ágreiningi sýndanna. En ég held líka að Platon telji að til sé sá hlutur sem óbrigðullega virðist vera F. Og það þarf ekki að koma á óvart að þessi hlutur er frummynd P’-sins. Þess vegna er frummynd .E-sins þekkj- anleg sem F, og þess vegna er frummynd /^-sins raunverulega F. Til að færa rök fyrir þessari skoðun kanna ég rökfærslu Platons í Fœdoni 74, sem og kafla 1' Rt'kinu og samræðunni Hippías meiriF Líti maður þessum augum á tilkomu frummyndanna hjá Platoni er tvenns að geta. I fyrsta lagi er frummyndakenningin viðbrögð við ágreiningi sýndanna. Við vitum að Platon vissi gjörla af þeim vandkvæðum sem höfðu risið innan heim- spekinnar þegar menn fóru að draga ályktanir af ágreiningi sýndanna. Hann ræð- ir þessi mál í þaula í samræðu sinni um þekkinguna, Þeætetosi. Þar hrekur hann þá tillögu að þekking sé skynjun, eða öllu heldur sýndir okkar, af hvaða tagi sem er. Viðfangsefnið var Platoni ljóslega hjartfólgið. Þegar hann kemur til skjalanna hefur ágreiningur sýndanna sett allt á annan endann; hann gerði það áfram og átti sinn þátt í því að sjálfur skóli Platons, Akademían, varð síðar vígi efahyggj- unnar, en aðrir og yngri skólar, einkum Stóan, skilgreindu og vörðu hugmyndir um mæflkvarða sannleikans í viðleitni til að vinna bug á hvers kyns efahyggju. Platoni stóð stuggur af ágreiningi sýndanna af því hann vefengdi möguleikann á þekkingu, og gróf þess vegna undan sjálfum veruleikanum að svo miklu leyti sem hann er þekkjanlegur. Ef x virðist ýmist vera Teða ekki-/7, þá verðum við að finna aðferð sem gerir okkur kleift að ákveða hvort xsé F eða ekki-T. Platon hélt að shk aðferð væri ekki til. Hann segir að við getum ekki vitað hvort x sé í raun F eða ekki-fy ef x virðist sumum vera F en öðrum ekld-T. Það er á þennan hátt sem ágreiningur sýndanna útilokar þekkingu. Og fyrst öll viðföng skynjunar og skoðunar tilheyra hópi sýnda sem greinir á, þá er ekki til nein þekking á viðfangi skynjunar og skoðunar. En þar sem Platon heldur að hlutur sé raunverulegur ef og aðeins ef hann er þekkjanlegur, þá ályktar hann að hann sé ekki raunverulegur ef hann er ekki þekkjanlegur. Þess vegna eru skynhlutir ekki raunverulegir; það er enginn raunveruleiki á bak við sýndina." Hér sjáum við hvers vegna það er freistandi að kynna til sögunnar frummyndir: aðeins frummyndir eru þekkjanlegar og því eru aðeins þær raunverulegar. Ástæð- an sem Platon tiltekur fyrir þekkjanleika frummynda er þessi: þær birtast okkur á ákveðinn hátt, nefnilega þannig að þær virðast óbrigðuhega vera eins; þær verða ekki ágreiningi sýndanna að bráð. Þess vegna, segir Platon, eru þær þekkjanlegar. Og hér komum við að hinu aðalatriðinu, sem skýrir hvernig Platon telur þetta mögulegt. Þetta atriði átti eftir að valda Platoni töluverðum erfiðleikum og kosta nokkrar 10 Ekki hefur verið ritað mikið um frummyndakenningu Platons á íslensku; ítarlegustu umræðuna má finna hjí Eyjólfi Kjalari Emilssyni (1991) og (1992). n Um áþekkt viðhorf til Platons, sjá Frede (1988:50).
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164
Blaðsíða 165
Blaðsíða 166
Blaðsíða 167
Blaðsíða 168
Blaðsíða 169
Blaðsíða 170
Blaðsíða 171
Blaðsíða 172
Blaðsíða 173
Blaðsíða 174
Blaðsíða 175
Blaðsíða 176
Blaðsíða 177
Blaðsíða 178
Blaðsíða 179
Blaðsíða 180

x

Hugur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Hugur
https://timarit.is/publication/603

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.