Helgafell - 01.12.1942, Blaðsíða 99

NORRÆN JÓL Á 16. ÖLD
369
valdi sínu yfir mönnunum, undu illa
hag sínum og hugðu á hefndir. Það
var því eðlilegt, að einmitt hin forna
jólahátíÖ væri bezt fallin til hefnda,
enda var því almennt trúað, að þá
væru allar óvættir lausar og lífsháski
væri að vera úti einn á ferð eftir dag-
setur. Vér þekkjum ótal sögur um
sauÖamenn, sem hurfu á jólum, og
svipaðar sögur eru til frá öllum Norð-
urlöndum, en þó í mismunandi mynd -
um. Hvergi eru sögurnar um forynjur
jólanna eins magnaðar og hér á landi
og í Svíþjóð.
Um jólaleytið voru forynjur hvarvetna á ferli.
,,Jólapúkinn“ tekur til í hesthúsinu, og aðrar
dularverur flytja fólk um loft og lög (Olaus
Magnus).
Smám saman fóru jóladraugarnir að
verða meinlausari, unz úr þeim varð
,,jólapúkinn“ (Nissen) á Norður-
löndum, sem var í rauninni meinlaust
skinn, og hér á landi jólasveinarnir,
sem vér reyndar vitum lítið um nú á
dögum.
Því var almennt trúað, að myrkra-
völdin notuðu jólahátíðina til þess að
ræna börnum eða hafa skipti á þeim
(umskiptingar). ÞaS var því lífsnauð-
syn aS krossa vandlega yfir börnin áð-
ur en þau sofnuÖu á kveldin. Var
þessa gætt allt til þrettánda. VíSa var
lagt krossmark úr tré eða silfri yfir
hvílu barnanna til þess aS fæla óvin-
inn burtu.
í baráttu sinni við öfl myrkursins
höfðu mennirnir á tvennt að treysta:
ljósið og guSsorÖ.
Jólakertin hafa í margar aldir verið
einkenni hátíðarinnar. Þau voru steypt
með ýmiss konar viðhöfn, til dæmis
helguð með bænalestri. Mun það vera
arfur frá kaþólskunni. Því var trúað,
að ljósin væru ágæt vörn, og var mik-
ið kapp lagt á að hafa kertin sem bezt
og stjakana sem fegursta.
Þá var það siður víða á Norðurlönd-
um aS halda brennur á hólum og hæð-
um á jólunum. StóS myrkravöldunum
hinn mesti stuggur af þeim. Hér á
landi færðust brennurnar snemma yf-
ir á nýjársnótt eins og fleira, sem upp-
haflega tilheyrði jólunum.
Einvera var öllum háskaleg á jólun-
um og því tíÖkaÖist það víÖa, að fólk-
ið svaf ekki í rúmum sínum, heldur
var breiddur hálmur á gólfið í heiztu
stofunni, og þar svaf allt heimilisfólk-
ið og húsbóndinn vanalega með ein-
hverja guSsorðabók yfir sér.
ÞaS var talið skylt, að aliir, sern
gátu. skyldu fara til kirkju á jólanótt-
ina, en þó mátti ekki skilja húsin
mannlaus eftir, því að annars fylltust
þau af illum öndum. ÞaS hlaut því
jafnan einhver að sitja heima, og vildu
fáir verða til þess, því að búast mátti
við óþægilegum heimsóknum. Stund-
um var kastað hlutkesti um það, hver
skyldi gæta heimilisins, meðan fólkið
væri í kirkju. Þótti öruggast fyrir hann
að brynja sig vel með guðsorði. Þegar
fólkið kom frá kirkjunni, tiófst svo
jólaveizlan, en lítiÖ var sofið um nótt-
ina, því að allir áttu að vera komnir á
fætur um sólaruppkomu til þess að
fagna sólinni. VíSa tíðkaðist, að hús-
bændurnir risu fyrst úr rekkju og
færðu hjúunum mat og drykk til hress-
ingar. Ljós var látiS brenna alla nótt-
ina.