Helgafell - 01.12.1942, Síða 95

TVEIR MEISTARAR
365
Hjá impressionistunum (Monet, Pissarro, Sisley, Seurat o.fl.) má aðgreina
tugi þúsunda af smástrikum, og hefur hvert strik sitt sérstaka litbrigði. En
sé myndin skoðuð úr fjarlægð, renna litirnir saman í auganu, og verða
þeir þá dýpri og hreinni en ef þeim væri blandað saman á léreftinu sjálfu.
í landslagsmyndum Kjarvals eru litirnir venjulega mjög fáir, stundum að-
eins þrír: rautt, gult og svart. En þeir endurtaka sig óbreyttir í þúsunda-
tali í smáum strikum, sem þá hafa enga aðra þýðingu, en að gera myndina
órólega. Það er einkum síðustu árin, sem borið hefur á þessu.
Eitt af aðaleinkennum impressionismans er hreyfingin — hraðinn. Vagn-
ar renna eftir götunni svo hratt, að ekki sést, hvort það eru vagnar eða
eitthvað annað, og tré og akrar titra í tíbrárkenndri hitamóðu. Þetta atriði
er mjög algengt í myndum Kjarvals. Virðist það jafnvel vera einhver sterk-
asti þátturinn í list hans, því að það birtist jöfnum höndum í hinum surreal-
istísku verkum hans og hinum impressionistísku — í hugmyndunum og lands-
lagsmyndunum. Skapgerð hans sjálfs er ólga, þar sem engin kyrrstaða er
til. Myndir hans verða því aldrei daufar og bragðlausar. Hann gerir margt
illa, en verður aldrei leiðinlegur. (Ég leyfi mér að taka ,,fimmtíu-krónu-
formatið“ undan, en það var á sínum tíma seðlaútgáfa listamannsins, er
hann var í fjárþröng). Fjör, lífsþróttur og hraði skína út úr hverju pensil-
striki, stundum líka fljótfærni og kæruleysi. En það skiptir engu máli. Þeir,
sem gera vel, hafa líka leyfi til að gera illa. Rembrandt og Michelangelo
eru heldur ekki dæmdir eftir hinum lökustu verkum sínum, heldur hinum
beztu.
í landslagsmyndum Kjarvals er heldur engin kyrrstaða. Myndin er öll
á fleygiferð, skriður falla ofan hlíðarnar, og hraunin eru enn að renna, ekki
sem þungur straumur, heldur sem sífellt grjóthrun.
Kjarval er oft mjög laginn á að sýna eðli og stemningu landslags án
þess að mála myndir af einstökum stöðum (próspekt), en það hefur ekki
verið talið verðugt verkefni fyrir landslagsmálara síðustu 100 árin. Mann
langar ekkert til að vita, hvort hraunin hans eru norðan lands eða sunnan,
þau eru bara hraun, ,,grjót“, ,,meira grjót“ og ,,enngrjót“. Hann málar
ísland, eins og það er, með hrjúfum formum og þungum litum. Gullfoss er
ekki ísland og Ásbyrgi ekki heldur. Það eru einstakir staðir — undan-
tekningar. ísland Kjarvals er allt öðruvísi: heiðaflákar og mosagróin hraun
undir regngráum septemberskýjum. Og kannske ofurlítið af huidufólki ein-
hvers staðar.
Myndin af flatkökunum sýnir greinilega áreksturinn milli frummanns-
ins og nútímamannsins, sem allir kannast við í hinni sérkennilegu fram-
komu listamannsins sjálfs. Myndin er nákvæmlega eins og aðrar hraun-
myndir Kjarvals, eðlileg, þung og grá. En í þetta sinn hefur hann stillt
, .marskottunum sínum“ (mascots) upp við steina og breitt út nokkrar flat-