Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2012, Page 64

kaþólsku kirkjunnar til að spurningin missi að mestu brodd sinn. Sé leitað
örlítið austur á bóginn — þ.e. yfir í hina austrænu eða orþódoxu kristni
— missir spurningin merkingu sína að mestu og verður jafnvel með öllu
óskiljanleg. Þá verða vestrænar trúarstofnanir líklega fyrir fjölbreyttustu
og óvæntustu áskorununum úr öllum mögulegum áttum nú á dögum.
Þjóðfélagsbreytingar og menningarleg umskipti á Vesturlöndum orka sterkar
á trúarbrögð, trúarstofnanir, kirkjur og trúfélög, en gerist annars staðar og
vekja spurningar um stöðu þeirra og hlutverk og móta þær væntingar eða
það afskiptaleysi sem þær verða fyrir. Umhugsun um hlutverk trúarbragða
og trúarstofnana og áskoranir sem að þeim er beint á líðandi stundu er af
þessum sökum einkum vestrænt viðfangsefni sem vissulega kann að hafa
ákveðið yfirfærslugildi.
Nútímavæðing eða módernísering af mismunandi tagi hefur þó átt sér stað
um allan heim þrátt fyrir að í mismiklum mæli sé. Austræn trúarbrögð og
austrænar trúarstofnanir að því marki sem þær eru til í vestrænni merkingu
kunna því í vaxandi mæli að fá að kenna á þeirri kreppu sem vestrænar
kirkjur hafa nú glímt við um nokkurra alda skeið. Þá munu einnig vakna
spurningar um stöðu þeirra og hlutverk og þær mæta nýjum áskorunum.
Nútíminn og nútímavæðingin
Viðfangsefni greinarinnar - hlutverk og áskoranir trúarbragða og trúar-
stofnana - er ein af mörgum afleiðingum nútímavæðingar og þess flókna
fyrirbæris sem nútíminn vissulega er. Við Vesturlandabúar getum ekki skilið
stöðu okkar á neinu sviði lífsins nú á dögum né gert okkur líklega framtíð-
arþróun í hugarlund öðruvísi en með nútímann og nútímavæðinguna sem
forsendur. Víðast annars staðar en í okkar heimshluta hefur hefðin dýpri
merkingu og víðtækari áhrif enn sem komið er. Þar virðast þróunarlínur
sögunnar ekki eins rofnar eða óljósar og okkar á meðal.
Næsta viðfangsefni verður því að gera grein fyrir nútímanum og nútíma-
væðingunni, þ.e. módernítetinu og tilurð þess. Itrekað skal að hugtakið
nútími er hér á eftir ekki notað um afmarkað tímaskeið. Hér er merking
þess fremur hugmyndasöguleg, menningarleg og félagsleg og er það látið ná
yfir hugarfar af ákveðnu tagi eða menningar- og samfélagsástand.4
4 Hér er hugarfar þýð. á erl. hugtakinu mentalitet sem er lykilhugtak í svokallaðri hugarfarssögu.
Um er að ræða safn sameiginlegra lykilhugmynda og kennda sem einkenna ákveðin tímaskeið og
ráða heimsmynd, gildismati og afstöðu almennings í ýmsum grundvallaratriðum. Le Goff, 1978.
62