Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2012, Page 119

Niðurlag
Kenningar jarðfræðingsins dr. Helga Pjeturss voru frumleg túlkun þeirrar
dulspeki sem höfðaði til áhrifafólks í íslensku samfélagi í upphafi 20.
aldar og sálarrannsóknir, spíritismi og guðspeki sköpuðu þeim ákjósanlegan
jarðveg. Kenningar hans samþætta dulspekileg viðfangsefni vísindalegri
orðræðu og má út aðgreiningu efnisheims og handanheims. Aðdráttarafl
dulspekinnar á Islandi fólst í því „að styðja sameiginlega viðleitni félaga til
andlegs þroska og tímanlegrar velgengni“.42 Hún vildi ennfremur efla anda
kærleika, bræðralags og víðsýni meðal félagsmanna. Ætla má að í þessu
andrúmslofti hafi þátttaka í félögunum stuðlað að því, að menn reyndu að
kynnast sjónarmiðum og viðhorfum hver annars. Einnig má ætla að hún
hafi aukið vilja þeirra til að leita sátta og málamiðlunar, sérstaklega þegar
„félagsbróðir“ átti í hlut. Spíritisminn boðaði jákvæðan anda fyrirgefningar
og sátta sem náði út yfir gröf og dauða og leynd frímúrarareglunnar og
háleit markmið Guðspekifélagsins hafa án efa skapað jákvætt umhverfi að
þessu leyti og þannig eflt samstöðu og samkennd inn á við. Þessi samstaða
var á þjóðríkisgrundvelli (e. national brotherhood) en um leið var hún
einnig skilgreind í víðara samhengi en það var forsenda þess að þjóðin
þróaðist áfram á leið sinni til sjálfstæðis. Félagarnir voru hluti bræðralags
allra manna (e. universal brotherhood) en um leið var Island viðurkennt sem
sjálfstætt þjóðríki meðal ríkja heims og að því leyti nýr miðpunktur hinnar
nýju borgarastéttar. Stofnun sjálfstæðra stúkna guðspekinga og frímúrara er
mikilvægur liður í þessari þróun, þ.e.a.s. í sjálfstæðisbaráttu hinnar íslensku
borgarastéttar. Nýalisminn, hin íslenska heimspeki, sameinaði þessi tvö
sjónarhorn með áherslunni á hlutverk og verðleika Islendinga og íslenskrar
menningar í alþjóðlegu samhengi.
Abstract
Nyalism and Esotericism. The Ideology of the Icelandic Bourgeoisie in the
Second and the Third Decades of the 20th Century
This paper deals with the remarkable theories of the Icelandic geologist
Helgi Pjeturss (1872-1949) that some leading persons in Iceland have
referred to as the Icelandic Philosophy. An attempt is made to answer the
question why these strange theories gained such popularity in Iceland.
42 Pétur Pétursson, „Trúarlegar hreyfingar í Reykjavík tvo fyrstu áratugi 20. aldar. Þriðji hluti.“,
bls. 103.
117