Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.12.2017, Side 91

Tímarit Máls og menningar - 01.12.2017, Side 91
Á l e i ð i s a ð U r ð a r s e l i TMM 2017 · 4 91 Eins vekur athygli að samskipti við hálfþroskaðar stúlkur skipta miklu á ferli beggja þeirra Bjarts og Ólafs Kárasonar, hvors með sínum hætti. Trúlega er Jón stórbóndi og hreppstjóri á Úti-Rauðsmýri sá maður í verkinu sem hægt er að segja um að spegli Bjart einna best. Hvor andspænis öðrum speglar drætti hins og móthverfar andstæður. Þeir hugsa svipað hvor öðrum og samtöl þeirra eru stórkostleg. Í ljós kemur að þeir miða við svipaðar mælistikur um mannlífið og hafa áþekkt gildismat báðir. Öðrum þræði lítur Jón niður á hjúið en um leið finnur hann til andlegs skyldleika með Bjarti. Einstök er sú einkunn sem viðmóti Jóns er gefin: „Þessi sérgóði meðaumkunartónn, sem skilyrðislaust setti aðra menn á bekk með brjóstum- kennanlegu úrhraki án þess að vera þó nokkurntíma beinlínis meiðandi …“ (H 2011:164). Samhliða róttækri samhyggju vekur athygli í verkinu hversu djúptæk og skörp einstaklingsafstaða kemur þar fram og hve mögnuð og skörp ein- staklingseinkenni birtast. Í verkinu birtast meðal annars fljótfærni, bráð- lyndi og þrjóska, misheppni og mistök, þrákelkni og óstýrilæti í mörgum myndum, og einmitt þvert andstætt hagrænum áhrifum, samfélagsstöðu eða hagsmunum. Hér sker Bjartur sig auðvitað úr. En afstaða Bjarts er flókin. Hugsunar- háttur hans sundrar skilgreiningum. Á ytra borði er hann hortugur, hrjúfur, grófyrtur og viðskotaillur. En undir sögulok birtist hlý samkennd hans og endurómar fyrri atvik í verkinu: „Hann virti fyrir sér úngbarn hennar sem svaf, það var nú einusinni svo, að í hvert skifti sem Bjartur sá lifandi úng- barn, þá fyltist hann vorkunnlæti, – skelfíng sem þetta er lítilfjörlegt, sagði hann. Já mannkynið er aumt þegar maður lítur á það einsog það er í raun og veru“ (H 2011:720). Samskipti hans við Ástu Sóllilju eru áhrifamikil. Halldór Guðmundsson segir: „Ástarsaga þeirra er ótrúlega vel sögð; hún er lágvært stef í annars háværri hljómkviðu verksins“ (H 1996:76). Séra Gunnar Kristjánsson kallar tengsl þeirra „eins konar líftaug sögunnar“ (Gunnar 2002:75). Samskipti þeirra, og áhrif þeirra hvors á hitt, eru söguþráður sem gengur um allt verkið, þögul en hlý undiralda djúpra mennskra kennda. Og þessar kenndir bregða ljósi yfir þau bæði og þó sérstaklega yfir Bjart, ljósi sem sýnir aðra drætti í skapgerð hans en hörkuna sem ríkir á yfirborðinu. Á bak við hörkulega ytri sýnd eru hlýja og fegurð inni fyrir, læstar, faldar og niðurbældar báðum þeim til harms og skaða. Bjartur er ævinlega of bráður, of harðorður, hefur ekki stjórn á sjálfræðis- viðbragði sínu, að slá alltaf frá sér strax eins og til að komast sjálfur undan einhverju höggi – jafnvel innan frá. Hann er endalaust að setja upp skrápinn og urra þegar hann vildi gefa önnur hljóð frá sér. Það er eins og hann beri bernskureynslu sem kennir honum að varast að opna sig. Og Ásta vex og þroskast til að geta tekið á móti. Ásamt samhyggju og samfélagslegri vitsmunastefnu sem vakir yfir ytra
Side 1
Side 2
Side 3
Side 4
Side 5
Side 6
Side 7
Side 8
Side 9
Side 10
Side 11
Side 12
Side 13
Side 14
Side 15
Side 16
Side 17
Side 18
Side 19
Side 20
Side 21
Side 22
Side 23
Side 24
Side 25
Side 26
Side 27
Side 28
Side 29
Side 30
Side 31
Side 32
Side 33
Side 34
Side 35
Side 36
Side 37
Side 38
Side 39
Side 40
Side 41
Side 42
Side 43
Side 44
Side 45
Side 46
Side 47
Side 48
Side 49
Side 50
Side 51
Side 52
Side 53
Side 54
Side 55
Side 56
Side 57
Side 58
Side 59
Side 60
Side 61
Side 62
Side 63
Side 64
Side 65
Side 66
Side 67
Side 68
Side 69
Side 70
Side 71
Side 72
Side 73
Side 74
Side 75
Side 76
Side 77
Side 78
Side 79
Side 80
Side 81
Side 82
Side 83
Side 84
Side 85
Side 86
Side 87
Side 88
Side 89
Side 90
Side 91
Side 92
Side 93
Side 94
Side 95
Side 96
Side 97
Side 98
Side 99
Side 100
Side 101
Side 102
Side 103
Side 104
Side 105
Side 106
Side 107
Side 108
Side 109
Side 110
Side 111
Side 112
Side 113
Side 114
Side 115
Side 116
Side 117
Side 118
Side 119
Side 120
Side 121
Side 122
Side 123
Side 124
Side 125
Side 126
Side 127
Side 128
Side 129
Side 130
Side 131
Side 132
Side 133
Side 134
Side 135
Side 136
Side 137
Side 138
Side 139
Side 140
Side 141
Side 142
Side 143
Side 144
Side 145
Side 146
Side 147
Side 148
Side 149
Side 150
Side 151

x

Tímarit Máls og menningar

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.