Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.06.1990, Page 53

Tímarit Máls og menningar - 01.06.1990, Page 53
heimdraganum, lendir í ýmsum ævintýr- um, kvænist og verður rík. Það eru hins- vegar leikur, háð og skop sem gera söguna að margslungnu og lifandi bókmennta- verki. Áns saga bogsveigis vinnur úr frá- sagnarhefð, sem er einskonar fast viðmið, en um leið rammi, sem góð saga þarf að brjóta til að öðlast sjálfstætt líf. Þannig birta sögur markvissa, gagnrýna hugsun. Allt gildismat sem viðtekið er í hefð- bundnum fomaldarsögum er dregið í efa og hártogað. Án virðist varla sjálfur sækj- ast eftir því sem honum hlotnast, á yfir- borðinu er hann iðulega í varnarstöðu en gerir þó allt eftir eigin höfði. Niðurstöður I upphafi þessarar greinar var talað um að menn segi sögur til að átta sig á tímanum og samhengi tilverunnar. Menn átta sig ekki á neinu með því að sitja fastir í fyrir- fram gefnum skorðum, heldur með því að takast á við þær. Það er það sem Áns saga og Örvar-Odds saga hafa gert hvor á sinn hátt vegna þess að lifandi veruleiki og söguefni tengd samtímanum sóttu á. Báð- ar sögurnar brjóta upp mynstur og víkja frá því hefðbundna og víkka þannig merk- ingarsvið sitt stórlega. Áns saga gerir það með markvissum leik og háði, Örvar- Odds saga með áleitnu efni sem ekki rúm- ast í hefðbundinni fornaldarsögu. I því felst bókmenntalegt gildi þeirra. í þessari afstöðu til hefðarinnar hlýtur að felast ádeila sem stefnt er gegn sam- tíma sagnanna, gegn ríkjandi gildismati og siðferði, eða valdi fortíðar yfir samtíð- inni. Tími sagnanna er ekki aðeins skorð- aður við hina ytri framvindu. Þær fela í sér tímaleysi hefðarinnar, fornan tíma söguefnisins, en eru um leið bundnar rit- unartímanum. Og þá eiga þær ekki síður erindi til síðari tíma. Þegar sögur eru gæddar því lífi sem lyftir þeim yfir hin föstu mynstur, þá geta lesendur allra tíma þekkt sig í þessum augnabliksmyndum fortíðar.16 Það er einkenni á mörgum yngri sögum, að þær eru sjálfhverfar, meðvitaðar um eigin afstöðu til sagnahefðarinnar eins og Áns saga, yngsta gerð Örvar-Odds sögu, og reyndar umfram allt Grettla. Það er vegna þess að þær byggja á hefð sem ekki fær lengur eldsneyti úr samtímanum. Sögur verða því ýmist að skipulögðu und- anhaldi, hringsólandi flóttabókmenntum, eins og sumar fornaldarsögur eru óneitan- lega, eða gagnrýnin úrvinnsla. Þessar sögur spegla átök við horfinn heim og tíma. Hefðin er tekin til meðferðar af söguhetjum, sem hljóta að eiga rætur í ritunartímanum. I því felst gagnrýni og endurnýjun hefðarinnar. Hér hefur einkum verið fjallað um tvær sögur frá 14. öld (þá vísa ég til yngstu gerðar Örvar-Odds sögu), kannski frá síð- ari hluta aldarinnar, sem sýna að þá gátu menn enn skrifað góðar og margslungnar sögur. Þetta á við um fleiri sögur frá þess- um tíma. Ef til vill mætti endurskoða þá viðteknu hugmynd að 14. öldin hafi verið hnignunarskeið í sagnaritun. Jafnvel mætti tala um nýtt blómaskeið þegar höf- undar tóku að endurskoða og gagnrýna sagnahefðina. Grein þessi byggir að hluta á fyrirlestri sem hald- inn var á rannsóknaræfingu Félags íslenskra fræða 17. desember 1988. TMM 1990:2 51
Page 1
Page 2
Page 3
Page 4
Page 5
Page 6
Page 7
Page 8
Page 9
Page 10
Page 11
Page 12
Page 13
Page 14
Page 15
Page 16
Page 17
Page 18
Page 19
Page 20
Page 21
Page 22
Page 23
Page 24
Page 25
Page 26
Page 27
Page 28
Page 29
Page 30
Page 31
Page 32
Page 33
Page 34
Page 35
Page 36
Page 37
Page 38
Page 39
Page 40
Page 41
Page 42
Page 43
Page 44
Page 45
Page 46
Page 47
Page 48
Page 49
Page 50
Page 51
Page 52
Page 53
Page 54
Page 55
Page 56
Page 57
Page 58
Page 59
Page 60
Page 61
Page 62
Page 63
Page 64
Page 65
Page 66
Page 67
Page 68
Page 69
Page 70
Page 71
Page 72
Page 73
Page 74
Page 75
Page 76
Page 77
Page 78
Page 79
Page 80
Page 81
Page 82
Page 83
Page 84
Page 85
Page 86
Page 87
Page 88
Page 89
Page 90
Page 91
Page 92
Page 93
Page 94
Page 95
Page 96
Page 97
Page 98
Page 99
Page 100
Page 101
Page 102
Page 103
Page 104
Page 105
Page 106
Page 107
Page 108
Page 109
Page 110
Page 111
Page 112
Page 113
Page 114
Page 115
Page 116

x

Tímarit Máls og menningar

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.