Óðinn - 01.01.1936, Blaðsíða 30

Óðinn - 01.01.1936, Blaðsíða 30
30 O Ð I N N um hinir frægu forfeður vorir hinn tigna skrauthjúp, er þeir klæddu frásögn sína í. Ur henni hafa þeir Sveinbjörn og ]ónas, og ótal fleiri landar vorir, ofið þær silkiskyrtur andans, er skýlt hafa þjóð vorri fram á þennan dag, ekkert vopn hefur bitið á og tímans tönn mun aldrei fá gatslitið. Einar Benediktsson hefur rjett að mæla. Líklega hefur engin þjóð varðveitt tungu sína betur á hörm- ungatímum en Islendingar. Þótt henni lægi við spjöll- um og lægingu um skeið, þá fæddust þjóðinni stöð- ugt einhverir þeir ágætismenn og föðurlandsvinir, sem færðu alt í lag á ný. Það væri því meira en meðal- skömm, ef vjer, sem nú lifum, ljetum oss farast ver við hið dýrlega móðurmál vort. Aðstaða vor til verndar því er þó ólíkt betri og auðveldari en hinna. Rithöfundar og þeir, sem kosta bækur til prent- unar, ættu því að gæta þess vel, að vanda mál á ritum sínum og gefa ei aðrar bækur út en þær, er skráðar væru á sæmilegu máli. Lægri kröfur má eigi gera en það, að mál á bókum sje þó hneykslis- laust. Þyngstar skyldur í tjeðu efni hvíla þó á herðum ritstjóra dagblaðanna. Þau eru keypt og lesin nær því af sjerhverju heimili landsins. Af þessu er auð- sætt, hvílík feiknaáhrif blöðin geta haft á tungu vora bæði til ills og góðs, lægingar og frama. Þau eru stórveldi, sem tungan verður að lúta. Hættan felst í því, að alþýðan ber fult traust til ritstjóranna. Hún veit, að þeir eru nær því allir skólagengnir menn, Hún hyggur að óhætt muni vera, að taka orð og orðasambönd, er þar koma fyrir, upp í talmál sitt og ritmál. Það hljóti alt að vera úrvalsmál og ef til vill gullaldartunga. Þetta er og að nokkuru leyti skiljan- legt. Allan þann tíma, sem Björn heitinn Jónsson ráðherra gaf út ísafold, voru ritstjórnargreinar hans sönn fyrirmynd að málfegurð og þrótti. Þar gat að líta í nýrri mynd endurborinn þrótt, fegurð og orð- snild hinna fornu gullaldarbókmenta, en jafnframt orðfæð þeirra. Snildarmál var og jafnan á blaðinu Lögrjettu. Einkum var málið viðfeldið og leikandi lipurt. A gamla Þjóðólfi var einnig hreint og vandað orðfæri. En hvernig er þá þessu háttað nú? Svo munu margir spyrja. Vfirleitt má segja, að enn þá sjeu birtar í blöðum vorum fjölmargar greinar ágætar á hreinu, lipru og ágætu máli, en meðal þessa úrvals sjást þó endemi og orðskrípi, sem stöðugt eru endurtekin sjer- hverjum góðum íslending til raunar. íslenskri tungu er misþyrmt og lög hennar þverbrotin og höfð að engu. Þetta mun þykja þungur áfellisdómur, ef til vill sleggjudómur út í loftið, og jeg mun að líkindum beðinn að færa rök fyrir orðum mínum. Það er þá tvent, sem jeg í þetta sinn ætla að benda á máli mínu til sönnunar. I fyrsta lagi er það notkun orðanna „á næstunni". Nú er tekið að nota þetta orðasamband sem at- viksorð eða öllu fremur í stað atviksorðs og látið merkja: bráðlega eða innan skamms. í öðru lagi er það orðið „npverið", er jeg finn ástæðu til að gera athugasemd við. Orð þetta er hluttaksorð liðins tíma af hjálparsögninni að vera með ný- skeytt framan við. Orð þetta með forskeytinu er nú einnig farið að nota sem atviksorð í merkingunni: nýlega eða fyrir skömmu. Hjer er sýnilega gerð raun til að flæma góð og gild atviksorð úr tungu vorri, þar sem þau eiga rjett sæti, en hleypa svo skrípyrðum að í þeirra sess. Hitt er og brot á lögum tungu vorrar og raunar allra þeirra tungumála, sem jeg þekki til, að mynda nafnorð af hástigi lýsingarorða. ]eg þekki ekki dæmi þessa nema í nokkrum alþjóðaorðum, sem eru ætluð sem ruslyrði og allragagn, t. d.: optimismus, optimist, optimat, pessimismus, pessimist o. s. frv. Um það er lítt hugsað, þótt myndun slíkra orða brjóti málvenjur. Að orðið „næsta" sje nafnorð og notað sem nafn- orð nú á tímum, það sýnir forsetningarorðið „á", sem nú er ávalt haft á undan. Forsetningar eru að eins notaðar með nafnorðum og fylgifiskum þeirra, lýs- ingarorðum og fornöfnum. Sje það leyfilegt, og rjúfi það ekki lög tungu vorrar, að mynda nafnorðið »næsta« af hástigi lýsingarorðs- ins næstur, þá væri það engu síður leyfilegt að mynda nafnorðið fjærsta af hástiginu fjærstur og tala og rita „á fjærstunni", því að svo er hástigið nú, þótt í forn- öld væri það firstr. Enginn maður mælir þó nje ritar »á fjærstunni« eða »á firstunni*. Er þetta eitt nægi- legt til að sýna, að hjer er framið brot á lögutn tungu vorrar. Megi mynda nafnorð af hástigi eins lýsingarorðs, þá er leyfilegt að mynda nafnorð af hástigum allra lýsingarorða. Hugsum oss, þótt ósenni- legt virðist, að svo kynni að fara, að alment yrði upp á því tekið; hvernig myndi þá málblóm álíka og þetta, sem jeg set hjer til smekks og dæmis, láta í hlustum manna: Þetta er heimskastan (í stað: magnaðasta heimsk- an), sem jeg nokkuru sinni hef heyrt fljóta úr nokk- urum haus. Hvernig verður það þá skýrt og skiljanlegt gert, að ambaga þessi og ófögnuður komst inn í tungu vora? Orðmyndin „næstunni" finst í fornbókmentum
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94

x

Óðinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Óðinn
https://timarit.is/publication/205

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.