Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Blaðsíða 35

Kaupmannahafnar að leita sér lækninga við sjónleysinu. Þetta er fyrsta bókin
sem Skúli hamraði á Olivetti-ritvélina sína, en útgáfan dróst. Hinsvegar var
vel við hæfi að hún var lesin í útvarp áður en hún birtist á prenti. Þetta er
líklega ein skemmtilegasta bók hans, og á sumum sviðum mestur léttleiki í
henni, þó tilefni fararinnar sé tæplega þannig vaxið, og árangur í læknis-
fræðilegum efnum lítill sem enginn að bókarlokum. Þetta er heilsteypt bók,
og í raun að byggingu nokkurskonar skáldsaga, dulbúin sem ævisaga! Enn
kemur skyldleikinn við Þórberg fram, en Skúli gerir hlutina alveg á sinn veg.
Á sínum tíma var þetta rit hans mjög vinsælt einsog hinar bækur hans, en
nú heyrist fátt um það og varla nokkurs staðar til þess vitnað, og geymir það
þó dýpri sálfræði en mörg yfirlýst sálfræðibókin. Látleysi þess leynir á sér.
Árið 1975 koma tvær bækur eftir Skúla; annarsvegar Vér vitum ei hvers
biðja ber, (Heimskringla), safn útvarpsþátta um lífið og tilveruna, daginn og
veginn, list og trú, himin og jörð, fortíð, samtíð og framtíð. Hin bókin er
minningar frá bernsku- og æskuárum, Svo hleypur æskan unga, (Skuggsjá),
þar sem hann bætir enn nýjum steinum í þann trausta lífstrúarvegg sem
hann hefur verið að hlaða alla sína ævi, og það er enginn grátmúr: þeir steinar
tala einsog hjá spekingnum frá Hala í Suðursveit. Þarna skiptast á sagnaþætt-
ir og beinar persónubundnar minningar, og aftasti þátturinn í bókinni er
sönn smásaga, hlý og sterk og sýnir svo ekki verður um villst hvers Skúli hefði
verið megnugur ef hann hefði gefið sig til fulls við skáldskap. Hann mótar
minningar sínar einsog skáld gera, munurinn einungis sá að hann breytir
ekki nöfnum.
Þá dregur þetta rit fram einn hlut sem ég hef ekki dvalið mikið við en er
snar þáttur í eðli Skúla: þrátt fyrir sitt sterka raunsæi er sýn hans ofin dulari
þráðum einnig, og hann er öðrum þræði „mystíker“ innst inni, en allir
sönnustu dulspekingar hafa einmitt verið „jarðbundnir" meðfram. Skúli
talar ekki mikið beinum orðum um þessa þætti lífsins, en það er auðfundið
að þetta er samofið lífssýn hans, líkt og hjá höfundum íslendingasagna svo
dæmi sé tekið. Hann skynjar að tilveran er ekki öll þar sem hún er séð. En
jarðsamband hans var öflugt, og hann hefði aldrei látið hafa sig út í það í
lifanda lífi einsog sumir að þykjast kunnugri hinumegin en hérnamegin. Það
var hluti af eðlislægri hógværð hans að láta gott heita að hann vissi ekki allt,
og ekki einusinni nærri því allt.
Síðasta bók Skúla, Hver liðin stund er lögð í sjóð, kom svo út hjá Skuggsjá
1982, þegar hann skorti einn í áttrætt. Enn var hann samur við sig. Þegar sú
bók er opnuð mætir manni andlegur styrkur og afl í stílnum, ekki síður en
áður. Hann fjallar frá enn öðrum hliðum um liðna þætti ævi sinnar, atvik úr
bernsku og þjóðhætti á uppvaxtarárum hans. Og þarna er stórgóður kafli
um títtnefndan kunningja hans, Þórberg Þórðarson, og Elskuna hans. Og
TMM 1996:2
33