Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Blaðsíða 83

lokum árangursrík, leit að grundvallarlögmálum heilsteyptrar skynsemi.
Aðeins í ljósi þessa getum við skilið þá skottulækna sem skrifuðu upp á
áfallameðferð fyrir Austur-Evrópu (í nafni sanngirninnar er nauðsynlegt að
geta þess að hugmyndir þekktasta talsmanns kenningarinnar um endalok
sögunnar, Francis Fukuyama, voru flóknari en þetta). Bandaríski félagsfræð-
ingurinn Robert Bellah skrifaði eitt sinn að landar sínir hefðu farið með Max
Weber eins og þeir fóru með Sigmund Freud, nefnilega gert hann að bjart-
sýnismanni. Hugmyndirnar sem ég hef verið að lýsa og nutu vinsælda í
kjölfar atburðanna 1989, en eru nú á undanhaldi eftir því sem best verður
séð (og þó fýrr hefði verið), voru ef til vill svanasöngur slíkrar viðleitni.
Ef við viljum kanna möguleikana á að sætta þessi tvenns konar viðhorf
sem ég hef lýst (jafnvel að tengja þau), gæti verið gagnlegt að snúa sér aftur
til Webers um hríð. Hugmyndin að tímabili útjöfnunar, eins og sú sem hér
er notuð, er augljóslega tengd hinni vel þekktu greiningu hans á rökvæðingu
heimsins. Ríkjandi skýring á þessu viðfangsefni hefur ekki tekið nokkur
mikilvæg atriði með í reikninginn. Það eru sérstaklega tvær hliðar í rök-
semdafærslu Webers sem flestir þekktustu túlkendur verka hans hafa hafnað.
Fyrir það fyrsta varpar umfjöllun Webers um vísindi og hlutverk þeirra í
myndun heimsmyndar nútímans ljósi á forsöguna sem seinni tíma kenni-
menn í rökvæðingu og nútímavæðingu hafa haft tilhneigingu til að líta fram
hjá. Weber byrjar á að lýsa vísindum sem mikilvægasta þættinum í þróun
rökvæðingarinnar. Þetta stangast ekki á við fýrri staðhæfingar hans um
kapítalismann sem örlagaríkasta kraft samtímans — hið sérstaka mikilvægi
vísinda felst í einstakri getu þeirra til opinberunar. Og það sem þau opinbera,
ef við teljum þau menningarafl og stofnun sem kvíslast um samfélagið frekar
en að líta einfaldlega á þau sem tæki til að afla sem mestrar þekkingar — er
ekki svo mjög hinn ómótstæðilegi ávinningur af skynsemi heldur blöndun
skynseminnar og annarra þátta. Weber byrjar á því að glíma við hið síðast-
nefnda með því að varpa fram spurningunni um vitsmunastig nútíma-
mannsins: er það virklega svo að hann eða hún viti meira um gang lífsins en
frummennirnir? í ljósi stöðunnar við lok tuttugustu aldarinnar vekur það
nokkra athygli að Weber notar dæmi af farartækjum og fjármagnshagfræði.
Reyndar vísar hann til sporvagns, en ekki eldflaugar, og til peninga sem slíkra,
frekar en upplýsingatækni sem nú virðist hafa breytt eðli þeirra. Það sem átt
er við er eigi að síður það sama í meginatriðum. Líf nútímamannsins byggist
á algildri og óvéfengdri beitingu vanskilinnar þekkingar, íklæddri marg-
brotnum og ógagnsæjum tæknibúnaði. Það sem stuðlar að félagslegum og
menningarlegum yfirráðum hennar er síður útbreiðsla þekkingar en djúp-
stæð menningarleg afstaða sem Weber lýsir sem trúaratriði: „trúin á að við
getum höndlað allt með útreikningum“. Vafalaust er takmörkuð lýsing
TMM 1996:2
81