Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Blaðsíða 117

Þýðingin er góð; greinilega unnin af mikilli natni og málfar er gott, en allar
þessar heimspekilegu vangaveltur, aftur og aftur, lon og don, ætluðu að æra
mig og ég held mig langi aldrei aftur til að lesa stafkrók eftir þennan höfund.“
Það er eitthvað meira en lítið að þegar stærsta blað landsins ræður til sín
ritdómara sem notar það sem skammaryrði að vera með heimspekilegar
vangaveltur og taka til umf)öllunar viðfangsefni á borð við ást, líf og dauða
og tengsl þeirra við skáldskapinn og listina, í bland við „vitsmunaflæði og
skilgreiningaþrugl.“ En þetta viðhorf hefur síðan þótt svo gott að sami
ritdómari er ráðinn til þess að fjalla um bókmenntir í áhrifamesta fjölmiðli
landsins, sjónvarpinu. Viðbrögð af þessu tagi er ekki hægt að afsaka með
tímaleysi eða stressi fyrir jólin heldur afhjúpa þau djúpan misskilning á því
hvers vegna við fjöllum um skáldverk. Við gerum það ekki til að koma að
hástemmdum yfirlýsingum til lofs eða lasts, heldur til þess að átta okkur
betur á merkingu þeirra og þeim áhrifum sem þau hafa. Hafi menn enga
ánægju af því að hugsa um slíka hluti, velta fyrir sér helstu vandamálum
mannsins, tilfmningum hans og upplifun á veröldinni þá eiga menn afskap-
lega lítið erindi við skáldverk.
Þetta dæmi verður duga til að sýna hvernig ritdómara hefur mistekist að
axla þá ábyrgð sem hann situr uppi með sem upplýstur lesandi. Mig varðar
ekkert um leiðindi eða persónuleg vandamál krítikers sem ræður ekki við
bókmenntalegt stórvirki. Ég gæti eflaust fengið hóp manna til að samsinna
þeirri skoðun að Svarti prinsitin sé langdregin og leiðinleg bók og sami hópur
væri vís með að hafa sömu skoðun á helstu verkum bókmenntasögunnar,
sem eru mörg hver æði langdregin ef menn þurfa að flýta sér mikið og mega
ekki vera að því að setja sig inn í annað en hversdagslegt amstur og öflun
matarpeninga. En ég get líka fengið marga sem telja söguna snerta sig djúpt
og ég fullyrði að hugsanir þeirra um bókina skipti mig miklu meira máli en
heimskuleg yfirlýsing um einhver ótilgreind leiðindi, rétt eins og bókmenntir
eigi að vera einn allsherjarskemmtari. Umfjöllun hins hugsandi manns á
erindi sem bókmenntakrítík en vanhugsaðar skoðanir rúmast í dálkinum:
Blaðið spyr.
Við fáum þá gagnrýnendur sem við eigum skilið
En hvernig getum við þá varist hinum hvatvísu reiði- og gleðidómum? Hver
getur tekið að sér að læða ábyrgðartilfinningu að þeim fulltrúum lesenda
sem fara fram með slíku offorsi við bókmenntadóma sína að allt verður
undan að láta? Vitaskuld er ekki hægt að fyrirskipa slíka ábyrgð nema með
ritskoðun sem enginn mælir bót á okkar menningarsvæði. Við getum að vísu
TMM 1996:2 115
L