Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Blaðsíða 87

Ríki sem fól í sér alþjóðlega hagsmuni átti að sameina á skynsamlegan hátt
sundurtættan heim sem vestrænn nútími réð ekki lengur við. En hafi lykilöfl
þessarar áætlunar verið stjórnmálalegs eðlis, þá var lögmæti hennar fengið
annarsstaðar frá: valin en um leið óhófleg túlkun nútíma vísinda var notuð
til að móta nýja hugmyndafræði (skilgreinda sem vísindaleg heimsmynd af
áhangendum en — með meiri rétti — sem veraldleg trúarbrögð af gagn-
rýnendum) og til að réttlæta kröfuna um hærra stig skynsemi (díalektískrar
skynsemi). Hin afgerandi trygging og mælikvarði árangurs var ennfremur
tengd efnahagssviðinu. Fyrir það fyrsta var búist við því að sjálfseyðandi
efnahagsvirkni kapítalismans yrði til þess að félagsleg öfl tækju sig saman og
tryggðu lokasigur kommúnismans; hitt var að búist var við því að síð-
arnefndi kosturinn myndi sanna yfirburði sína með því að skapa þróaðra
efnahagskerfi. Spennan milli grundvallarboðorða stjórnvaldsins og óaftur-
kallanlegrar skuldbindingar við samkeppni á heimsmarkaðnum var einn
helsti innanlandsvandi Sovétkerfisins og undir lokin var lausn hans orðin
knýjandi. Varðandi hitt átakasviðið sem Weber benti á, svið þjóðmenningar
og sjálfsmynda, þá gerði Sovétkerfið sér minni rellu út af því, sem þýðir þó
ekki að sögulegt hlutverk þess hafi verið aukaatriði. Til skýringar má draga
þetta saman í þrjú atriði. Áform kommúnismans byggðist á kenningu sem
smættaði þjóðir og þjóðríki niður í tímabundin nútímafyrirbæri og bjóst við
að þeim yrði útrýmt í framvindu heimssögunnar; valdabaráttan og stjórnlist
útþenslunnar varð til þess að kommúnistahreyfingin fór að huga meira að
þjóðernisvandanum, í fyrstu aðeins í því augnamiði að auðvelda stjórnvöld-
um að koma sínu fram á fölskum forsendum; vandamál skutu upp kollinum
við myndun kommúnistastjórna og við að aðlaga stefnu kommúnista nýjum
aðstæðum og urðu til þess að gerð voru bandalög við þjóðernisöfl, metnað
þeirra og hugmyndafræði, sem aldrei var gerð fullnægjandi grein fyrir en
skiptu oft miklu fyrir gang sögunnar.
Hin fasíska útfærsla alræðisins var einnig grundvölluð á sterku ríki sem
reyndi að hafa sem mesta stjórn á samfélaginu. Staðreyndin er sú að í fyrstu
skráðu heimildinni um notkun orðsins „alræði" (notað af frjálslyndum
fjandmanni stjórnar Mussolinis) virðist hafa verið lögð áhersla á þetta atriði
án þess að þar byggi neitt frekar að baki. Ólíkt hinni kommúnísku útgáfu,
byrjar fasisminn með alhæfingu þjóðlegrar sérhyggju og því með opinberri
yfirlýsingu um átök á stigi skipulagðra samfélagsheilda (ólíkt þeim kerfis-
bundnu sviðum sem Weber fékkst aðallega við). Þjóðin kemur fram sem
sjálfstæður merkingarheimur, en innan hans má flétta saman hina ósam-
stæðu og innbyrðis firrtu þætti nútímans og hafa víðtækara eftirlit með
þeim. Skynsemi vísindanna, augljóslega sá þessara þátta sem hefur mest og
algildust áhrif til útjöfnunar, var — aftur öfugt við sovéska kerfið — ekki
TMM 1996:2
85