Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Síða 82

legrar söfnunar þekkingar á kostnað sjálfstæðis og sköpunarmáttar einstak-
lingsins. Hin þekktu lokaorð Siðferðis mótmœlenda, sem sett voru á blað
áratug áður en „stuttöld“ Hobsbawms hófst, benda þegar til þessarar niður-
stöðu og í þeim lykiltextum sem skrifaðir voru við lok fyrri heimsstyrjald-
arinnar og í kjölfar hennar er kveðið enn fastar að orði. Þó að greining
Webers á okkar tímum sé oft talin ótrúlega framsýn myndi enginn halda því
fram að hann hafi séð fyrir sérkenni þeirra alræðisstjórna sem komust til
valda í kreppu eftirstríðsáranna. Ef gera á tilraun til að skýra þetta fyrirbæri
innan hinnar weberísku umgjarðar, almennt séð, er nauðsynlegt að leita í
smiðju seinni tíma höfunda og þá sérstaklega í eitt ritverk frá miðri öldinni
sem litlar sögur fóru af fýrr en tveimur áratugum eftir að það kom fýrst á
prent. Þarna á ég við Dialektik der Aufklarung (Öfugþróun Upplýsingarinn-
ar) eftir Theodor Adorno og Max Horkheimer4. Þetta verk — sem er sígilt
dæmi um weberískt sjónhorn sem skarpskyggnir en sannfærðir marxistar
hafa sniðið að eigin þörfum — má lesa sem túlkun á tuttugustu öldinni hinni
styttri. Öld hamfara verður — eftir á að hyggja — undanfari íburðarminni
en um leið afdrifaríkari hörmunga, alræðisstjórnir eru flokkaðar sem tíma-
bundin ódæðisverk borin uppi og studd af alræði Upplýsingarinnar, og
gullöldinni eftir lok seinni heimsstyrjaldarinnar er fyrirfram hafnað sem
blekkjandi gálgafresti. Svo komið sé að skriðufalli Hobsbawms, þá hefðu
Adorno og Horkheimer augljóslega ekki átt í neinum vandræðum með að
fá enn magnaðri útfærslu af því til að falla að rás atburða í framtíðarspá sinni.
Weberísk greining á samtímanum, bæði sú viðtekna — eða sú sem menn
telja viðtekna — og Frankfurtarafbrigðið, hefur haft gríðarsterk áhrif á
nútíma hugsun og orðið hvati frekari útfærslu á henni. Við gætum lýst
meginhugmyndinni sem býr að baki greiningunni sem eyðingu alls fjöl-
breytileika og mismunar í nafni kerfisbundinnar einsleitni. En þetta er
tvíbent aðferð: getan til að varpa ljósi á stefnu og gangverk útjöfnunar hjálpar
til við að skýra hvers vegna þetta viðhorf náði slíku brautargengi en á hinn
bóginn hafa gagnrýnendur oft veitt athygli tilhneigingu til ofaðlögunar að
rannsóknarviðfanginu og því að hugtök séu jöfnuð út. I þessu samhengi
hefur túlkun Frankfurtarskólans á nýliðinni fortíð ekki bætt miklu við
skilning okkar á fyrirbærinu alræði sem slíku, hvað þá því sem greinir að
afbrigði þess.
Til að ljúka við að fýlla upp í myndina er rétt að vekja athygli á því að
styðja má rökin fýrir útjöfnun á viðfelldnari hátt. Sem dæmi má nefna að
þeir sem hafa haldið því ffam að frá 1989 sé enga sögulega kosti að sjá svo
langt sem augað eygir og að fundin hafi verið aðferð til skynsamlegra og
endanlegra sátta lýðræðis og kapítalisma (auðhyggju) yst sem innst — þeir
gera því skóna að saga tuttugustu aldarinnar hafi verið ruglingsleg, en þó að
80
TMM 1996:2