Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Side 84

Webers á henni ófullnægjandi, sérstaklega í ljósi þess að hann telur hana
skipta sköpum. Ef við leitum seinni tíma skýringa sem gætu hjálpað okkur
til að öðlast betri skilning á þessu fyrirbæri virðist mér dýpst innsæið vera
að finna í verkum Cornelius Castoriadis: hann talar um ímyndaða sýn um
„ótakmarkaða útþenslu á valdi skynseminnar“ sem æ áhrifameiri kjarna
nútímamenningar. Þetta vísar — augljóslega — til þess sama og trú Webers,
þ.e. forsögu framsóknar skynseminnar, en gengur þó lengra. Áherslan er á
ímyndunaraflinu sem menningarmyndandi krafti, og á hlutverki þess sem
skapara valdaímynda, en hér leikur það sérkennilega sjálfsblekkjandi — og
þar af leiðandi sérlega áhrifamikið — hlutverk. Það dulbýst sem hrein,
sjálfsfullnægjandi og óviðjafnanleg skynsemi, og það dulbýr vald sem hreina
og beina beitingu þessarar skynsemi. Önnur gerð, mikilvæg í þessu sam-
hengi, er aðlögunarhæfni og (fjöl)breytileiki þessarar ímynduðu grunngerð-
ar: hana er hægt að aðlaga mismunandi viðfangsefnum og hún getur
umbreytt sér til að bregðast við nýjum sögulegum kringumstæðum og því
sem þær kunna að leiða af sér. En áður en við fýlgjum þessari röksemdafærslu
lengra skulum við skoða aðra hlið á hinu upprunalega weberíska sjónarmiði.
Það tengist því sem hann kallaði „afturkomu hinna fornu guða“. Þessi
myndlíking, sem er ýmist afskipt eða misskilin af mörgum þeim sem á seinni
árum hafa kynnt sér verk Webers, vísar til nýrrar tegundar menningarlegrar
og félagslegrar íjölhyggju: stöðu sem einkennist af ágreiningi og árekstrum
milli sviða eða svæða félags- og menningarheimsins sem öll gera kröfu til
sjálfstæðis og forystu. í samhenginu sem Weber kynnir þessa hugmynd er
megináherslan lögð á stormasamt samband vísinda við listir og siðferði, en
auðvelt er að útvíkka röksemdafærsluna og önnur átök eru rædd annars-
staðar. Vangaveltur Webers gera okkur kleift að smíða hugtökyfir ósamræm-
ið milli efnahagslífs og stjórnmála með þeim hætti sem virðist geta skipt
miklu við lok tuttugustu aldarinnar. Þau svið sem til álita koma samkvæmt
Weber eru „heimskerfi“: skoðanaheimar, gæddir eigin rökum sem þau geta
yfirfært í umfangsmikil og ósamræmanleg áform. Svo notað sé orðatiltæki
úr allt öðru samhengi, er hér um að ræða „heima í átökum“. Og röksemda-
færsla Webers leynir á sér: hann ber saman deilur milli þjóðmenninga, nánar
tiltekið hinnar frönsku og þýsku, og deilur milli menningarsviða. Þar ríkir
svipaður metingur milli afdráttarlausra og ósættanlegra krafna. Weber skýrir
skyldleikann ekki í smáatriðum og fjöldi fræðimanna telur hugmyndina
ósannfærandi. En höfum það hugfast að þetta var birt þegar fyrri heimsstyrj-
öldin var í algleymingi og að minnsta kosti í hluta heimsbyggðarinnar
hljómar það sennilegar nú en það kann að hafa gert á gullöldinni í kjölfar
seinni heimsstyrjaldarinnar.
Hinar tvær hliðar greiningar Webers — heimsvaldastefna tæknilegrar
82
TMM 1996:2