Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Side 86

spurningar sem ganga lengra en greinargóð kenningasmíð Webers, en hægt
væri að skýra það með aðstoð þeirra hugmynda hans sem að baki búa.
Eins og ég mun reyna að sýna fram á eiga röklegar forsendur alræðisáætl-
ana rætur sínar í víxlverkun átaka milli „heimskerfa“ og sameiningarafla sem
blandast inn í átökin. Með þessu er ekki verið að halda því fram að hægt sé
að þróa líkan Webers í heilsteypta kenningu eða tæmandi skýringu á alræð-
ishyggjunni. En til að hægt sé að gera grein fyrir kreppunum sem ruddu
alræðishreyfingum leið, þeim félagslegu öflum sem þessar hreyfingar virkj-
uðu og þeim straumum stjórnmálanna sem urðu til þess að alræðisstjórnir
komust til valda, er þörf fyrir beinskeyttara sögulegt sjónarhorn. En það má
halda því fram að hin ófullgerða greining Webers á vanda nútímans varpi
ijósi á sumar grundvallarforsendur alræðishyggjunnar og láti í té lykil að
skilningi á heimssögulegum forsendum hennar. I stuttu máli sagt, er fyrir-
bærið alræði viðbrögð við þeim grundvallarátökum sem Weber greindi,
tilraun til að yfirvinna þau og um leið uppspretta nýrra átaka.
Að staðsetja alræðishyggjuna í breiðara samhengi brotakennds nútímans
er, að sjálfsögðu, að leggja til sjónarhorn samanburðar. Mismunandi útfærsl-
ur alræðisvalds má tengja sameiginlegum uppruna, jafnvel þó að þær séu
grundvallaðar á ósamrýmanlegum hugmyndum og túlkunum á honum.
Hrun sovéska kerfisins hefur gert það kleift að sætta sig við hugmyndina um
samanburð þess og hinnar (augljóslega meira sjálfseyðandi) fasísku sam-
svörunar, þó að hún mæti enn nokkurri mótspyrnu, sérstaklega þegar hún
er misskilin sem fullyrðing um orsakasamhengi milli þeirra tveggja. En
samanburðurinn þarf ekki að vera grundvallaður á neinni slíkri hugmynd.
Hann felur heldur ekki í sér fýrirfram að horft sé nánast algjörlega fram hjá
því sem á milli ber. Það er rétt að við getum byrjað á bráðabirgðaskilgrein-
ingu á sameiginlegum grundvelli þeirra, en nánari skoðun mun leiða í ljós
hve bilið er breitt milli þess sem byggt er ofan á hann.
Þegar frumþættir allra alræðisforma eru skoðaðir kemur í ljós að þau eru
afbrigði almennari hugsjónar í nútímanum: um óendanlega uppsöfnun
valds með óheftri beitingu tæknilegrar skynsemi (þetta er það sem Weber
lýsti sem trú á að við gætum náð tökum á öllum vanda með útreikningum).
Svo gæti virst sem sérkenni alræðis felist í undirgefni við ríki sem útlokaði
fjölhyggju, bældi niður átök og legði sig fram um að stjórna öllum sviðum
mannlífs. En þessi sambræðsla ríkismyndunar og alhæfðrar valdhugsunar
stenst ekki og þeir viðbótarþættir sem einkenna hinar tvær megingerðir
alræðishyggjunnar eru gerólíkrar ættar.
Sovéska kerfið — sem tók á sig endanlega mynd á tímabili „annarrar
byltingarinnar“ við lok þriðja áratugs aldarinnar og upphaf þess fjórða —
gerði ráð fyrir að átök og kreppur nútímans yrðu leyst á sviði stjórnmálanna.
84
TMM 1996:2