Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Blaðsíða 88

ummyndaður í æðra form skynsemi, heldur smættaður niður í einstreng-
ingslegra og sjálfhverfara vélrænt fyrirbæri en í fjölhyggjuútfærslu nútímans.
Önnur svið, sérstaklega hið efnahagslega, eru með sama hætti færð skörinni
neðar í þjóðhverfu samfélaginu. En sameinandi ímynd þjóðarinnar er ávallt
sérstök og þess vegna fyrirfram dæmd til að lenda upp á kant við aðrar
samskonar ímyndir. Það eru sjálf innri rök endalausrar styrjaldar þjóða sem
neyða fasískar hreyfmgar og ríkisstjórnir til að færa sig út fyrir hina
ómissandi þjóðernisstefnu sem þær byggja á: hugmyndafræði sem felur í sér
einhverskonar alþjóðalega þætti eða tilkall til slíkra þátta er notuð til að
styrkja kröfur um eina sérkennisstefnu gegn annarri og tryggja aukinn
sameiningarmátt og aukna getu til liðssafnaðar. Þetta á ekki nauðsynlega við
í sama mæli í öllum tilfellum (japanskir öfga-þjóðernissinnar eru líklega
besta dæmið um róttæka sérkennisstefhu án hugmyndafræðilegrar auka-
getu) en helstu útfærslur vestræns fasisma eru bæði dæmi um þörfina til að
fara fram úr þjóðernisstefnunni og þau nýju vandamál sem skapast við
tilraunina til að láta verða af því. I þessu samhengi voru kenningar sem
byggja á kynþáttahyggju það hugmyndafræðilega vopn sem bjó yfir mestum
eyðingarmætti, en það mætti einnig halda því fram að það hafi átt mestan
þátt í að hraða sjálfseyðingunni: hin fáránlega metnaðarfullu stríðsmarkmið
þýskra nasista voru augljóslega undir sterkum áhrifum frá kynþáttahyggj-
unni. Spennan milli þjóðernislegrar undirstöðu og öfgafyllri hugmynda
gætu með öðrum orðum stigmagnast og orðið að óviðráðanlegri innri
mótsögn.
Svo sem alkunna er, hefur samspil hinna tveggja afbrigða alræðishyggj-
unnar verið þungamiðja í sögu Vesturlanda — þó sérstaklega sögu Evrópu
— á tuttugustu öldinni hinni styttri. I stuttu máli, var fasíska afbrigðið, sem
þróaðist seinna og ekki eins alþjóðlega og keppinauturinn, eigi að síður í
betri stöðu á byrjunarstigum keppnistímabilsins og virtist líklegra til að ná
heimsyfirráðum. Það bar lægri hlut fyrir alþjóðlegu bandalagi ólíkra hug-
myndakerfa þar sem hitt alræðisafbrigðið hafði úrslitaþýðingu. En sigurinn
á fasismanum hafði ekki einhlít áhrif á stöðu Sovétríkjanna og þá hreyfingu
sem þau reyndu að hafa stjórn á. Fyrir það fyrsta, gerði hin nýja staða í
alþjóðamálum Sovétríkjunum kleift að taka að sér hlutverk stórveldis og
sovésku samfélagsgerðinni að ná alþjóðahylli, sem hefði verið óhugsandi
undir öðrum kringumstæðum; í öðru lagi, fylgdu þessum árangri viðfangs-
efni og hann ól á metnaði sem Sovétveldið hafði ekki bolmagn til að standa
undir og hann leiddi til mótspyrnu annarra kommúnistaríkja gegn sovésku
miðstjórnarvaldi. Togstreitan milli þessara andstæðna átti með tímanum
eftir að verða að óleysanlegum vanda og valda — eða að minnsta kosti hraða
— sjálfstortímingu Sovétveldisins.
86
TMM 1996:2