Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Síða 112

átt það til að lýsa langvarandi leiðindum yfir einstökum verkum sem aðrir
hafa lofað, eins og ég tek dæmi um hér á eftir. Slík umfjöllunarstefna gæti
auðveldlega leitt til þess að menn skrifuðu ritdóm um nýja lestrarútgáfu
íslenskrar fornsögu og kvörtuðu yfir leiðindum sínum af svo löngu verki og
gamaldags, verki sem höfðaði á engan hátt til nútímamannsins vegna þess
hve þjóðfélagsaðstæður væru þar framandi og ólíkar því sem nú þekktust.
Yfirlýsingar af þessu tagi þykja ágætar á mörgum fjölmiðlum landsins og
eru jafnvel hafðar til marks um blaðamennsku „sem þorir“ þannig að athygli
les- og hlustenda beinist að fjölmiðlinum eða krítikernum sjálfum á kostnað
verksins sem um er rætt. Við sjáum mistaugaspennta krítíkera í krossferðum
gegn þeim verkum sem þeim er falið að fjalla um; og byggja þær krossferðir
á þeim skilningi að þeir eigi að dæma bækur úr því þeir skrifi ritdóma og séu
ritdómarar. Þessi skilningur á eðli bókmenntaumræðu ristir dýpst þegar
krítíkerar gefa stjörnur, því að slíkar einkunnir eru æðsta markmið bókstaf-
legra ritdóma. í skjóli misaugljósrar stjörnugjafar koma menn sér gjarnan
undan því að fjalla um skáldverk, hugmyndaheim þeirra, listræna ffamsetn-
ingu og þau áhrif sem þau hafa á hugsun okkar, tilfinningar og skilning á
veröldinni umhverfis. í staðinn kemur: „Frábærlega skrifað“, „hundleiðin-
legt“, „ekki gaman“, og „siðlaust“ eða eitthvað í þeim dúr, og bókmenntaum-
ræðan fær óorð á sig vegna skríbenta sem halda að sú umræða eigi að felast
í því að dæma bækur.
Harða krítíkin hamast á meðalhöfundinum
Kolbrún Bergþórsdóttir hefur oft fjallað um þetta dómarahlutverk og henni
hefur orðið tíðrætt um vald ritdómarans sem axlar þá ábyrgð að skrifa
bókmenntasöguna með því að kveða uppúr með ágæti hins útgefha efnis.
Til skýringar hefur hún nefnt fræga dóma Jónasar Hallgrímssonar um
rímurnar og Sigurð Breiðfjörð, Þórbergs Þórðarsonar um Hornstrendinga-
bók og Steins Steinars um Kristmann Guðmundsson. Gallinn við að nota
þessa stóru dóma til að réttlæta daglega illkvittni í bókmenntaumræðu er sá
að þarna skrifuðu menn sem töldu sig eiga undir högg að sækja gagnvart
stórlega ofmetnum skáldum sem stóðu ýmist fýrir heila bókmenntagrein
eins og Sigurður Breiðfjörð eða algjörlega andstæð lífsviðhorf og pólitík eins
og Kristmann. Þórbergur var svo í krossferð gegn ákveðnum stílkækjum,
vildi kenna þjóð sinni betri stílbrögð og valdi til þess verðugt fórnarlamb að
því er hann taldi. í þessum hörðu dómum var því ekki verið að meta einstök
verk í jólavertíðinni heldur að ráðast á garðinn þar sem hann var traustastur
og brjóta hann niður til að fá andrými fýrir nýja hugsun og stíl. Slík barátta
110
TMM 1996:2