Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Síða 115

spurningar og svör þar sem annar nefnir bókartitil en hinn segir gott eða
vont, og spyrillinn ýmist jánkar eða neitar. Slíkt er háttur fiskmatsmanna í
samræðum um fisk á uppboðsmörkuðum. En um bókmenntir gilda önnur
lögmál. Það sem er gott og viðeigandi í dag þarf ekki endilega að duga vel
eftir tíu ár, verk sem verður einhvern tímann klassískt þarf ekki endilega að
eiga brýnt erindi við samtíð sína. Sum verk eru á undan samtíð sinni og
önnur eru góð í okkar augum af því að þau koma úr framandi menningu.
Til dæmis væri ekki greið leið fyrir höfund að koma fram með Gísla sögu
Súrssonar á vorum dögum og ætlast til þess að fá sams konar athygli og
fornsagan hefur fengið í skólum og á kvikmynd. Það er því rangt að stilla
sífellt upp þeirri spurningu hvort ný verk muni nú þola tímans tönn. Það er
vitað mál að fæst þeirra gera það en samt geta þau átt brýnt erindi — við
samtíð sína.
En bókmenntaumræða þarf alltaf að snúast um þau bókmenntaverk sem
eru lesin, í anda þeirrar áherslu sem lögð er á lesandann. Það hefur enga
þýðingu að fjalla um skúffuhandrit sem enginn vill gefa út og enginn hefur
lesið. En erum við einhverju bættari þótt við setjum á langar tölur um bækur
sem hafa komist á þrykk og munu síðan falla ólesnar í gleymsku til þess eins
að upplýsa lesendur um að þetta séu ómögulegar bækur? Langar einhvern
til að vita það? Geta ekki ritdómarar svalað dómaragleði sinni með því að
fjalla einungis um þau bókmenntaverk sem hægt er að fjalla um af einhverju
viti? Og enn getum við spurt um hvaða bókmenntaverk á bókmenntasagan
að fjalla: Nýmæli sem slá í gegn meðal lesenda og hafa áhrif á aðra höfunda,
eða vanmetna snillinga og einkavini bókmenntafræðinga? Hefur það til
dæmis einhverja bókmenntasögulega þýðingu að fjalla um ljóðabók Júlíönu
Jónsdóttur Stúlku sem kom út á síðustu öld, fór framhjá öllum, hafði engin
áhrif og þykir enn þann dag í dag ekki athyglisverður skáldskapur? Krítíkerar
samtímans hafa efalaust séð að þarna var veikburða verk á ferð, og okkar
hörðu krítíkerar myndu láta það fá óþvegna gusu ef það kæmist í hendurnar
á þeim. En nú er þetta verk orðið ofurlítið kúríósum af því að það sýnir fyrstu
tilraunir konu til að fóta sig í skáldskaparhefð karla og verður áhugavert útfrá
alveg nýjum mælikvarða sem engum datt í hug að bregða á skáldverk þegar
bókin kom út árið 1876.
Starf þeirra sem rýna í samtímabókmenntir ætti þá að felast í því að gera
sér grein fýrir þeirri samræðu sem ný skáldverk vekja við lesanda sinn. I vel
heppnuðum verkum kemst slík samræða af stað og krítikerinn getur tekið
hana upp, sýnt lesendum eða áheyrendum sínum hvernig hún er sett fram í
því verki sem hann fjallar um og hvernig hún orkar á hann sjálfan, með
öðrum orðum hvernig merldngin er byggð upp og hvað honum þykir takast
sérlega vel eða illa í því sambandi. Það kemur svo nokkurn veginn af sjálfu
TMM 1996:2
113